EN
Ngày càng có nhiều luật sư, chuyên gia và người làm công tác quản trị doanh nghiệp quan tâm đến nghề trọng tài. Hai câu hỏi thường được đặt ra là: Trọng tài viên thực sự làm gì và làm thế nào để trở thành Trọng tài viên?
Từ bản chất của trọng tài, quy định của pháp luật Việt Nam và quan điểm phát triển đội ngũ Trọng tài viên của VTA, Ông Phạm Xuân Sang, Chủ tịch VTA đã chia sẻ một số nội dung nhằm giúp những người quan tâm hiểu đầy đủ hơn về nghề nghiệp này cũng như ý nghĩa của việc gia nhập Danh sách Trọng tài viên của một trung tâm trọng tài.
Trước hết, Trọng tài viên là ai và công việc của họ là gì?
Chủ tịch VTA:
Để hiểu Trọng tài viên là ai và họ làm gì, trước hết cần nhìn từ chính bản chất của trọng tài.
Trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên sự thỏa thuận và quyền tự định đoạt của các bên. Thay vì yêu cầu Tòa án giải quyết, các bên trao thẩm quyền cho một hoặc nhiều người mà mình tin cậy để giải quyết vụ việc và đưa ra quyết định có giá trị ràng buộc đối với họ. Những người được lựa chọn hoặc chỉ định để thực hiện chức năng đó chính là Trọng tài viên.
Theo nghĩa này, Trọng tài viên không đơn thuần chỉ là một chuyên gia pháp lý hoặc chuyên gia trong một lĩnh vực nhất định. Trọng tài viên thực hiện chức năng tài phán trong một cơ chế được hình thành trên cơ sở thỏa thuận của các bên. Họ phải nghiên cứu hồ sơ, tổ chức và điều hành tố tụng, lắng nghe các bên, đánh giá khách quan lập luận và chứng cứ, áp dụng pháp luật phù hợp, xem xét và quyết định các vấn đề thuộc phạm vi tranh chấp, đồng thời ban hành phán quyết để giải quyết tranh chấp.
Trọng tài viên vì thế đảm nhận một trọng trách đặc biệt. Trọng tài viên do một bên lựa chọn không phải là người đại diện hay người bảo vệ lợi ích của bên đó. Kể từ khi chấp nhận nhiệm vụ, họ phải thực hiện vai trò người phân xử một cách độc lập, vô tư và có trách nhiệm, đồng thời gìn giữ tính liêm chính của toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp.
Thẩm quyền của Trọng tài viên không phát sinh từ chức danh hay từ việc có tên trong danh sách của một trung tâm trọng tài, mà từ thỏa thuận trọng tài và việc người đó được lựa chọn hoặc chỉ định để giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể. Còn uy tín của Trọng tài viên được tạo dựng và duy trì bằng sự độc lập, vô tư, liêm chính, năng lực chuyên môn và tinh thần trách nhiệm thể hiện qua từng vụ việc mà họ có cơ hội tham gia.
Từ góc độ pháp luật Việt Nam, Luật Trọng tài thương mại xác định Trọng tài viên là người được các bên lựa chọn hoặc được trung tâm trọng tài hay Tòa án chỉ định để giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật.
Vì vậy, trước khi hỏi làm thế nào để có tên trong danh sách Trọng tài viên, mỗi người nên tự hỏi mình có thực sự phù hợp với vai trò của người phân xử hay không: có đủ độc lập để không bị chi phối, đủ vô tư để không để định kiến tác động, đủ kiên nhẫn để lắng nghe, đủ năng lực để nhận diện đúng vấn đề và đủ bản lĩnh để đưa ra quyết định hay không.
Như vậy, một người có nhất thiết phải có tên trong danh sách của một trung tâm trọng tài thì mới được làm Trọng tài viên không?
Chủ tịch VTA:
Chúng ta cần phân biệt giữa việc đáp ứng điều kiện làm Trọng tài viên theo pháp luật và việc được kết nạp vào Danh sách Trọng tài viên của một trung tâm trọng tài.
Một người chưa có tên trong danh sách Trọng tài viên của bất kỳ trung tâm nào nhưng đáp ứng đầy đủ điều kiện theo Luật Trọng tài thương mại vẫn có thể được các bên lựa chọn để giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể. Khả năng tham gia còn phụ thuộc vào thỏa thuận của các bên và quy tắc tố tụng áp dụng đối với vụ việc đó.
Trong trọng tài vụ việc, các bên có thể trực tiếp lựa chọn người đáp ứng điều kiện luật định làm Trọng tài viên. Trong trọng tài quy chế, quy tắc của mỗi trung tâm có thể quy định khác nhau về việc lựa chọn người ngoài Danh sách Trọng tài viên.
VTA lựa chọn cách tiếp cận mở: các bên có thể lựa chọn người ngoài Danh sách Trọng tài viên nếu người đó đáp ứng điều kiện của pháp luật, thỏa thuận của các bên và những yêu cầu cần thiết để bảo đảm năng lực, sự độc lập, vô tư và khả năng thực hiện nhiệm vụ trong vụ tranh chấp cụ thể.
Điều này phản ánh một nguyên tắc căn bản của trọng tài là quyền tự định đoạt của các bên, trong đó quyền lựa chọn người sẽ giải quyết tranh chấp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Vậy việc được kết nạp vào Danh sách Trọng tài viên của một trung tâm trọng tài có ý nghĩa gì?
Chủ tịch VTA:
Đó là sự ghi nhận đáng trân trọng đối với mỗi người theo đuổi nghề trọng tài, nhưng chỉ là điểm khởi đầu.
Việc được kết nạp cho thấy cá nhân đó đã được trung tâm xem xét và xác định đáp ứng các tiêu chuẩn mà trung tâm đặt ra đối với đội ngũ Trọng tài viên của mình. Thông qua danh sách, doanh nghiệp và các bên tranh chấp có thêm nguồn thông tin để tìm hiểu, đánh giá và lựa chọn người phù hợp khi tranh chấp phát sinh.
Nếu coi hành trình nghề nghiệp của một Trọng tài viên như một bức tranh, việc được ghi tên vào danh sách của một trung tâm mới chỉ là nét vẽ đầu tiên. Nét vẽ ấy không quyết định giá trị của toàn bộ bức tranh; giá trị nghề nghiệp của Trọng tài viên được tạo dựng từ nỗ lực của chính họ trong suốt chặng đường hành nghề tiếp theo.
Việc được kết nạp cũng không đồng nghĩa với việc một người sẽ đương nhiên được lựa chọn hoặc chỉ định giải quyết vụ việc. Sự hiện diện trong danh sách cần gắn với một mối quan hệ nghề nghiệp thực chất giữa Trọng tài viên và trung tâm trọng tài: cùng học tập, chia sẻ kinh nghiệm, tuân thủ các chuẩn mực chung, đóng góp cho cộng đồng và cùng phát triển nghề trọng tài.
Có tên trong danh sách thì Trọng tài viên có tự động được trung tâm phân công giải quyết vụ việc không?
Chủ tịch VTA:
Trọng tài khác với hoạt động xét xử tại Tòa án. Trung tâm trọng tài không phải là cơ quan xét xử và cũng không phân công vụ việc cho Trọng tài viên theo một cơ chế hành chính thông thường. Trung tâm có chức năng tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp, hỗ trợ về thủ tục, hành chính và các điều kiện cần thiết để Hội đồng Trọng tài thực hiện nhiệm vụ giải quyết tranh chấp.
Lựa chọn Trọng tài viên để giải quyết tranh chấp là quyền của các bên. Chỉ trong một số trường hợp được pháp luật hoặc quy tắc tố tụng quy định, Chủ tịch Trung tâm trọng tài mới có quyền chỉ định Trọng tài viên tham gia Hội đồng Trọng tài để giải quyết vụ tranh chấp. Chẳng hạn, khi một bên không lựa chọn Trọng tài viên trong thời hạn quy định; các bên không thống nhất lựa chọn được Trọng tài viên duy nhất; hai Trọng tài viên không thống nhất bầu được Chủ tịch Hội đồng Trọng tài; hoặc khi các bên yêu cầu Chủ tịch Trung tâm chỉ định theo quy tắc tố tụng áp dụng.
Việc chỉ định trong những trường hợp này không phải là sự phân công vụ việc theo cơ chế hành chính. Khi xem xét chỉ định, Chủ tịch Trung tâm sẽ cân nhắc tính chất và mức độ phức tạp của tranh chấp, lĩnh vực chuyên môn, kinh nghiệm, uy tín nghề nghiệp, khả năng ngôn ngữ, sự độc lập, vô tư, sự sẵn sàng về thời gian và những yếu tố khác có liên quan của Trọng tài viên. Mục tiêu là lựa chọn được người phù hợp để giải quyết vụ tranh chấp một cách công bằng, chuyên nghiệp và hiệu quả.
Vì vậy, việc có tên trong danh sách tạo điều kiện để một người được doanh nghiệp, luật sư và cộng đồng nghề nghiệp biết đến, đồng thời có thể được xem xét chỉ định khi phát sinh trường hợp thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Trung tâm. Tuy nhiên, danh sách không tạo ra quyền đương nhiên được giao vụ việc. Dù được các bên lựa chọn hay được Chủ tịch Trung tâm chỉ định, cơ hội tham gia giải quyết tranh chấp vẫn phụ thuộc vào năng lực chuyên môn, kinh nghiệm, uy tín nghề nghiệp, sự độc lập, khả năng tổ chức tố tụng, sự sẵn sàng về thời gian và mức độ phù hợp với từng vụ việc.
Vì vậy, tôi cho rằng, không có con đường tắt để tạo dựng niềm tin đó. Trọng tài viên phải liên tục học tập, cập nhật pháp luật và thực tiễn kinh doanh, rèn luyện kỹ năng tố tụng, giữ gìn chuẩn mực đạo đức và xây dựng uy tín qua từng công việc mình thực hiện.
Uy tín của một Trọng tài viên không chỉ đến từ việc được ghi tên trong danh sách của một trung tâm trọng tài, mà quan trọng hơn là từ niềm tin họ tạo dựng qua từng vụ việc, cách ứng xử trong từng tình huống nghề nghiệp và chất lượng của từng phán quyết.
Việc tham gia danh sách của một trung tâm có giới hạn Trọng tài viên chỉ được giải quyết vụ việc tại trung tâm đó không?
Chủ tịch VTA:
Việc có tên trong danh sách của một trung tâm trọng tài không làm cho Trọng tài viên trở thành người thuộc riêng trung tâm đó, cũng không giới hạn họ chỉ được tham gia giải quyết các vụ tranh chấp do trung tâm đó quản lý.
Trong thực tiễn trọng tài, việc một người có tên trong danh sách của một trung tâm không đồng nghĩa họ chỉ có thể tham gia giải quyết các vụ việc tại trung tâm đó. Khả năng tham gia một vụ việc cụ thể vẫn phụ thuộc vào sự lựa chọn của các bên, pháp luật và quy tắc tố tụng áp dụng, cũng như mức độ phù hợp của Trọng tài viên đối với vụ tranh chấp.
Vì vậy, một Trọng tài viên thuộc Danh sách Trọng tài viên VTA vẫn có thể được lựa chọn tham gia Hội đồng Trọng tài trong một vụ việc do trung tâm khác quản lý. Tương tự, người không thuộc Danh sách Trọng tài viên VTA vẫn có thể được lựa chọn giải quyết vụ việc tại VTA nếu đáp ứng các điều kiện áp dụng.
Mỗi tổ chức trọng tài có thể xây dựng mô hình danh sách và quy tắc lựa chọn Trọng tài viên khác nhau. VTA tôn trọng sự khác biệt đó, nhưng lựa chọn cách tiếp cận mở, đề cao quyền tự định đoạt của các bên và sự phù hợp của người được lựa chọn đối với từng vụ tranh chấp.
Theo quan điểm của VTA, việc kiểm soát chất lượng Trọng tài viên là cần thiết, nhưng các tiêu chuẩn áp dụng không nên biến Danh sách Trọng tài viên thành một giới hạn không cần thiết đối với quyền lựa chọn của các bên. Danh sách nên là một nguồn tham khảo đáng tin cậy; điều quan trọng nhất vẫn là người được lựa chọn có đủ năng lực, độc lập, vô tư và phù hợp với vụ tranh chấp cụ thể hay không.
Do đó, cơ hội nghề nghiệp của một Trọng tài viên về lâu dài vẫn phụ thuộc vào việc người đó có được doanh nghiệp và cộng đồng nghề nghiệp biết đến, tin tưởng và lựa chọn hay không.
Pháp luật Việt Nam quy định những điều kiện nào để một người có thể làm Trọng tài viên?
Chủ tịch VTA:
Luật Trọng tài thương mại quy định người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có trình độ đại học và đã qua thực tế công tác theo ngành đã học từ năm năm trở lên có thể làm Trọng tài viên. Trong trường hợp đặc biệt, chuyên gia có trình độ chuyên môn cao và nhiều kinh nghiệm thực tiễn vẫn có thể được lựa chọn làm Trọng tài viên dù không đáp ứng yêu cầu về trình độ đại học và thời gian công tác nêu trên.
Luật cũng quy định những trường hợp không được làm Trọng tài viên, bao gồm người đang là Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Chấp hành viên; công chức thuộc Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Cơ quan điều tra, Cơ quan thi hành án; người đang là bị can, bị cáo, đang chấp hành án hình sự hoặc đã chấp hành xong bản án nhưng chưa được xóa án tích.
Đây là những điều kiện pháp lý cơ bản. Luật đồng thời cho phép mỗi trung tâm trọng tài quy định thêm các tiêu chuẩn cao hơn đối với Trọng tài viên thuộc danh sách của mình. Vì thế, việc đáp ứng điều kiện theo Luật không đồng nghĩa một cá nhân đương nhiên được kết nạp vào danh sách của mọi trung tâm trọng tài.
Mỗi trung tâm có quyền xây dựng tiêu chuẩn phù hợp với định hướng phát triển, triết lý hoạt động và yêu cầu chất lượng của mình. Người có nguyện vọng gia nhập trung tâm nào cần tìm hiểu kỹ tiêu chuẩn và quy trình xét chọn của trung tâm đó.
Từ năm 2026, VTA đã ban hành phiên bản sửa đổi, bổ sung về tiêu chuẩn và điều kiện Trọng tài viên; điểm đáng chú ý trong lần sửa đổi này là gì?
Chủ tịch VTA:
Bên cạnh các điều kiện theo Luật Trọng tài thương mại, VTA chú trọng ba yếu tố: kinh nghiệm thực tiễn, sự chuẩn bị nghề nghiệp và cam kết đối với hoạt động trọng tài.
Tiêu chuẩn sửa đổi của VTA tiếp cận kinh nghiệm của ứng viên theo hướng đa chiều. Kinh nghiệm đó có thể được tích lũy trong vai trò Trọng tài viên; thông qua các chương trình đào tạo về trọng tài đáp ứng chuẩn mực và thông lệ quốc tế; hoặc từ việc trực tiếp tham gia giải quyết tranh chấp với tư cách luật sư, thư ký Hội đồng Trọng tài, chuyên gia hay một vị trí tương đương. VTA cũng xem xét những trường hợp có kinh nghiệm chuyên môn đặc thù phù hợp với hoạt động giải quyết tranh chấp.
Điểm mới quan trọng không chỉ nằm ở số năm công tác hay số lượng vụ việc. VTA bổ sung yêu cầu về cam kết nghề nghiệp: tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp, gắn bó với hoạt động trọng tài và đóng góp cho sự phát triển của trọng tài tại Việt Nam.
Điều này xuất phát từ quan điểm rằng giá trị của một danh sách Trọng tài viên không chỉ được tạo nên bởi hồ sơ của từng cá nhân, mà còn bởi trách nhiệm, sự gắn bó và những đóng góp thực chất của các thành viên đối với hoạt động chung.
Các điều kiện, tiêu chí và quy trình cụ thể đã được VTA công bố tại Tiêu chuẩn và Điều kiện Trọng tài viên của VTA. Ứng viên quan tâm nên trực tiếp nghiên cứu nội dung này trước khi nộp hồ sơ.
VTA nhìn nhận như thế nào về mối quan hệ giữa uy tín của Trọng tài viên và uy tín của trung tâm trọng tài?
Chủ tịch VTA:
Danh tiếng và uy tín nghề nghiệp đã được tạo dựng là những yếu tố đáng trân trọng. Một tổ chức có lịch sử lâu năm, số lượng vụ việc lớn và mức độ nhận diện cao thường có sức thu hút tự nhiên đối với những người muốn hành nghề trọng tài. Đó là một lựa chọn dễ hiểu.
Tuy nhiên, VTA không nhìn việc xây dựng đội ngũ Trọng tài viên chỉ theo hướng tìm kiếm những cá nhân đã có sẵn danh tiếng để bổ sung vào danh sách. Danh tiếng không phải tiêu chí duy nhất và cũng không thể thay thế năng lực, đạo đức, sự phù hợp và cam kết nghề nghiệp.
Ở giai đoạn phát triển hiện nay, điều VTA đặc biệt coi trọng là những người chia sẻ cùng định hướng, sẵn sàng gắn bó, đóng góp và phát triển nghề trọng tài một cách nghiêm túc. Có thể tại thời điểm gia nhập, một cá nhân chưa phải là tên tuổi được biết đến rộng rãi; nhưng nếu cùng làm việc bằng năng lực, chuẩn mực và sự tận tâm, Trọng tài viên và VTA có thể cùng tạo dựng niềm tin và uy tín đối với cộng đồng.
Đó là một quá trình đồng hành. Sự trưởng thành của mỗi Trọng tài viên góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của VTA; ngược lại, một thiết chế trọng tài chuyên nghiệp, minh bạch và đáng tin cậy sẽ tạo môi trường để Trọng tài viên phát triển nghề nghiệp.
Ông có lời khuyên nào dành cho những người muốn trở thành Trọng tài viên hoặc gia nhập Danh sách Trọng tài viên VTA?
Chủ tịch VTA:
Theo tôi, nên bắt đầu bằng câu hỏi: “Tôi đã chuẩn bị gì để có thể thực hiện tốt trách nhiệm của một người phân xử?”.
Sự chuẩn bị đó không chỉ nằm ở bằng cấp hoặc số năm công tác. Người muốn theo đuổi nghề trọng tài cần tích lũy kiến thức pháp lý, hiểu hoạt động kinh doanh, rèn luyện kỹ năng nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ, quản lý tố tụng và soạn thảo phán quyết. Quan trọng hơn là luôn giữ được tư duy độc lập, biết lắng nghe, ứng xử công bằng, tôn trọng nghĩa vụ bảo mật và duy trì kỷ luật nghề nghiệp.
Có thể bắt đầu bằng việc tham gia các chương trình đào tạo có chất lượng; làm việc trong các vụ tranh chấp với tư cách luật sư, thư ký Hội đồng Trọng tài hoặc chuyên gia; nghiên cứu và viết về trọng tài; tham gia các hoạt động học thuật, chuyên môn và cộng đồng nghề nghiệp. Những trải nghiệm này giúp một người hiểu sâu hơn về trọng tài trước khi đảm nhận vai trò của người ra quyết định.
Đối với những người muốn gia nhập VTA, chúng tôi mong muốn không chỉ nhận được một bộ hồ sơ thể hiện thành tích cá nhân, mà còn nhìn thấy sự chuẩn bị nghiêm túc, sự phù hợp với các giá trị của VTA và mong muốn đồng hành lâu dài.
Được ghi tên vào Danh sách Trọng tài viên là một cột mốc đáng trân trọng, nhưng đó chỉ là sự bắt đầu. Giá trị nghề nghiệp thực sự sẽ được tạo dựng sau cột mốc ấy bằng năng lực, sự liêm chính, tinh thần trách nhiệm và niềm tin mà mỗi Trọng tài viên gây dựng qua thời gian.
_____
Thực hiện: Ban Biên tập VTA
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
