EN
Nhìn từ quy trình tố tụng, đây là quyền của một bên. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại trên khía cạnh pháp lý, chúng ta có thể đánh giá chưa đầy đủ ý nghĩa của quyết định lựa chọn trọng tài viên.
Theo tôi, lựa chọn trọng tài viên là một quyền tố tụng nhưng cách thực hiện quyền ấy lại phản ánh chiến lược trong việc tiếp cận vụ việc của một bên trong vụ tranh chấp. Đây không chỉ là một quyền pháp lý độc lập mà còn là trách nhiệm đối với chính vụ tranh chấp, xét đến nguồn lực và chi phí mà doanh nghiệp danh cho cho quá trình giải quyết và chất lượng của Hội đồng Trọng tài.
Một quyết định phù hợp không bảo đảm rằng doanh nghiệp sẽ đạt được kết quả mình mong muốn. Tuy nhiên, một quyết định thiếu cân nhắc có thể khiến doanh nghiệp phải theo đuổi vụ việc trước một Hội đồng không có sự kết hợp năng lực phù hợp, gặp khó khăn trong việc tổ chức thủ tục hoặc mất thêm thời gian và chi phí mà lẽ ra có thể dự liệu từ đầu.
Tiêu chí lựa chọn trọng tài viên
Khi được hỏi nên lựa chọn trọng tài viên nào, phản ứng tự nhiên của nhiều người là nghĩ đến những cái tên quen thuộc: người có uy tín cao, nhiều năm kinh nghiệm, chức danh nổi bật hoặc thường xuyên xuất hiện trong các hoạt động chuyên môn.
Danh tiếng là một nguồn tham khảo quan trọng, nhưng điều này không trả lời được câu hỏi rằng người đó có phù hợp với một tranh chấp cụ thể hay không.
Trong lĩnh vực bất động sản và xây dựng, chẳng hạn, hai tranh chấp có giá trị tương đương vẫn có thể đòi hỏi những năng lực rất khác nhau. Một vụ việc có thể tập trung vào cách hiểu hợp đồng và việc phân bổ rủi ro giữa các bên. Vụ việc khác lại phụ thuộc nhiều vào hồ sơ nghiệm thu, tiến độ, thay đổi thiết kế, chất lượng công trình hoặc những đánh giá mang tính kỹ thuật. Một tranh chấp phát sinh từ giao dịch đầu tư có thể đòi hỏi sự am hiểu về cấu trúc doanh nghiệp và cam kết giữa các bên; trong khi một tranh chấp khác lại đặt ra vấn đề về quyền sử dụng đất, điều kiện pháp lý của dự án hoặc thẩm quyền của người ký kết.
Vì vậy, điểm khởi đầu không chỉ là câu hỏi: “Chúng ta biết những trọng tài viên nào?” mà còn là câu hỏi rằng:
Tranh chấp này cần một Hội đồng có khả năng gì để được giải quyết một cách thấu đáo và hiệu quả?
Chỉ khi hiểu rõ bản chất tranh chấp, những vấn đề sẽ phải chứng minh, mức độ phức tạp của chứng cứ và những yêu cầu đối với quá trình tố tụng, luật sư sẽ có cơ sở vững chắc để xây dựng tiêu chí lựa chọn phù hợp.
Khi bắt đầu bằng danh sách các trọng tài có danh tiếng, chúng ta có xu hướng tìm lý do để lựa chọn một người đã có sẵn trong suy nghĩ. Tuy nhiên, nếu bắt đầu từ nhu cầu của vụ việc, chúng ta có khả năng đánh giá các ứng viên trên cùng một hệ tiêu chí rõ ràng hơn.
Chuyên môn phù hợp không chỉ là hiểu một lĩnh vực kinh doanh
Doanh nghiệp thường ưu tiên người có kinh nghiệm trong ngành của mình. Đây là một cân nhắc hợp lý, nhất là với những tranh chấp có nhiều yếu tố kỹ thuật hoặc tập quán chuyên ngành. Một trọng tài viên hiểu bối cảnh giao dịch có thể tiếp cận vấn đề nhanh hơn, đặt ra những câu hỏi sát với thực tế và nhận biết được ý nghĩa của các tài liệu mà người ngoài ngành có thể xem là thứ yếu.
Tuy nhiên, hiểu ngành chưa đủ để trở thành một lựa chọn phù hợp.
Giải quyết tranh chấp còn đòi hỏi khả năng nhận diện đúng vấn đề pháp lý, đánh giá chứng cứ, lắng nghe các lập luận trái chiều và tổ chức quá trình tố tụng theo cách công bằng, hiệu quả. Một chuyên gia rất giỏi về kỹ thuật hoặc kinh doanh có thể thiếu những năng lực cần thiết để đảm nhiệm vai trò trọng tài viên.
Ngược lại, người có nền tảng pháp lý rất vững cũng chưa chắc là lựa chọn tốt nhất nếu tranh chấp phụ thuộc nhiều vào những đặc thù mà họ chưa từng tiếp cận và việc tìm hiểu từ đầu có thể làm tăng đáng kể thời gian xử lý.
Do đó, điều cần đánh giá là mức độ kết hợp phù hợp giữa các năng lực ấy trong bối cảnh của từng vụ việc.
Với Hội đồng gồm nhiều trọng tài viên, vấn đề còn cần được nhìn rộng hơn. Không nhất thiết từng thành viên phải có tất cả những phẩm chất mà vụ tranh chấp yêu cầu. Điều quan trọng là Hội đồng trọng tài khi được hình thành có sự bổ trợ hợp lý về chuyên môn pháp lý, hiểu biết ngành, kinh nghiệm tố tụng và khả năng điều hành hay không.
Nói cách khác, doanh nghiệp không chỉ lựa chọn một cá nhân. Bằng lựa chọn của mình, doanh nghiệp đang góp phần tạo nên một tập thể sẽ cùng giải quyết tranh chấp.
Khả năng dành thời gian là một tiêu chí về chất lượng
Trong thực tế, người có uy tín và kinh nghiệm cao thường là người có lịch làm việc dày. Vì vậy, bên cạnh chuyên môn và danh tiếng, khả năng dành đủ thời gian cho vụ việc cần được xem là một tiêu chí quan trọng.
Một trọng tài viên phù hợp về năng lực nhưng không thể dành sự quan tâm cần thiết cho hồ sơ vụ việc có thể không phải là lựa chọn tốt nhất trong một tranh chấp cần được xử lý khẩn trương. Điều này đặc biệt đáng lưu ý khi vụ việc có khối lượng tài liệu lớn, nhiều vấn đề kỹ thuật, nhiều bên tham gia hoặc đòi hỏi Hội đồng trọng tài phải đưa ra các quyết định tố tụng trong thời gian ngắn.
Sự sẵn sàng không chỉ có nghĩa là còn thời gian trống trong lịch làm việc, mà còn liên quan đến khả năng nghiên cứu hồ sơ, tham gia đầy đủ vào quá trình trao đổi của Hội đồng trọng tài và duy trì tiến độ trong suốt thời gian giải quyết vụ việc.
Doanh nghiệp đôi khi e ngại đặt câu hỏi về khả năng dành thời gian của một ứng viên có tên tuổi. Tuy nhiên, cần khẳng định rằng đây không phải sự hoài nghi về năng lực hay uy tín của người đómà là một phần bình thường và cần thiết của quá trình đánh giá sự phù hợp trong việc lựa chọn ứng viên làm trọng tài viên.
Tóm lại, một lựa chọn chiến lược phải cân nhắc đồng thời chất lượng kỳ vọng, thời gian, chi phí và đặc điểm của tranh chấp. Một bên trong vụ tranh chấp không nên xem xét hoàn toàn tách biệt hoặc phụ thuộc vào một tiêu chí đánh giá duy nhất.
Khó khăn lớn nhất là lựa chọn trong điều kiện thông tin không đầy đủ
Doanh nghiệp có thể tìm hiểu rất kỹ về đối tác trước khi ký một giao dịch lớn, nhưng khi lựa chọn trọng tài viên cho một tranh chấp có giá trị đáng kể, nguồn thông tin mà doanh nghiệp tiếp cận được đôi khi lại khá hạn chế.
Hồ sơ nghề nghiệp có thể cho biết quá trình đào tạo, lĩnh vực hành nghề, vị trí công tác và các hoạt động chuyên môn của một ứng viên. Những thông tin này cần thiết nhưng chưa đủ để đánh giá cách người đó quản lý thủ tục, tiếp cận chứng cứ, làm việc với các thành viên khác của Hội đồng hoặc xử lý những vấn đề phức tạp phát sinh trong vụ việc.
Luật sư có thể hỗ trợ khách hàng tìm kiếm, đối chiếu và kiểm chứng thông tin từ những nguồn phù hợp. Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách khách quan rằng không có quy trình nào có thể loại bỏ hoàn toàn sự không chắc chắn. Những nhận xét không chính thức từ người từng làm việc với một ứng viên cũng cần được xem xét thận trọng, bởi chúng có thể bị ảnh hưởng bởi kết quả của vụ việc, ấn tượng cá nhân hoặc hoàn cảnh rất khác với tranh chấp đang được cân nhắc.
Trong điều kiện đó, vai trò của luật sư không còn là việc là đưa ra một lời khẳng định chắc chắn rằng một ứng viên sẽ hành xử theo cách nào, mà còn là việc giúp khách hàng xác định những năng lực cần thiết, phân biệt thông tin có thể kiểm chứng với nhận định chủ quan, nhận diện những điểm chưa biết, so sánh các ứng viên trên cùng một hệ tiêu chí, và giải thích lợi ích, giới hạn cùng rủi ro của từng phương án.
Một khuyến nghị chuyên nghiệp có thể không đề cập đến những thông tin không chắc chắn. Dù vậy, trong nhiều trường hợp cần thiết phải đưa ra các thông tin này, ví dụ như khi điều đó có ảnh hưởng quan trọng đến quyết định lựa chọn trọng tài viên, việc nói rõ đâu là thông tin đã được kiểm chứng và đâu chỉ là nhận định nghề nghiệp có thể giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định lựa chọn phù hợp nhất.
Doanh nghiệp cần tham gia vào quá trình lựa chọn trọng tài
Từ kinh nghiệm từng làm việc trong bộ phận pháp chế doanh nghiệp trước khi chuyển sang hành nghề luật sư, tôi cho rằng có một điểm cần được lưu ý: doanh nghiệp không nên giao khoán hoàn toàn việc lựa chọn trọng tài viên cho luật sư tư vấn bên ngoài.
Luật sư có lợi thế về kinh nghiệm giải quyết tranh chấp, nguồn thông tin nghề nghiệp và khả năng đánh giá các yếu tố tố tụng. Tuy nhiên, doanh nghiệp mới là người hiểu rõ nhất bối cảnh thương mại, mức độ quan trọng của tranh chấp, những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với hoạt động kinh doanh và các ưu tiên thực tế của mình.
Chẳng hạn, luật sư có thể đánh giá cao một ứng viên vì kinh nghiệm pháp lý và năng lực xử lý thủ tục tố tụng. Trong khi đó, doanh nghiệp lại cho rằng tranh chấp cần được giải quyết bởi một người hiểu sâu hơn về mô hình kinh doanh, tính chất của dự án hoặc quan hệ dài hạn giữa các bên. Những góc nhìn này không mâu thuẫn lẫn nhau và cần được đánh giá một cách toàn diện để đưa ra quyết định phù hợp nhất trong bối cảnh của doanh nghiệp.
Quá trình lựa chọn trọng tài viên nên là một cuộc thảo luận giữa doanh nghiệp và luật sư: tranh chấp đặt ra vấn đề trọng tâm nào; mục tiêu hợp lý của doanh nghiệp là gì; vụ việc cần được giải quyết trong khung thời gian nào; chuyên môn nào cần được ưu tiên; và doanh nghiệp chấp nhận sự đánh đổi nào giữa danh tiếng, mức độ phù hợp, khả năng dành thời gian và chi phí.
Luật sư có thể xây dựng danh sách, thực hiện việc tìm hiểu và đưa ra khuyến nghị. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng là quyền của doanh nghiệp. Đây không chỉ là vấn đề thẩm quyền phê duyệt nội bộ, mà còn phản ánh đúng nhu cầu của người sẽ trực tiếp nhận kết quả từ vụ tranh chấp.
Phù hợp với vụ việc không có nghĩa là có lợi cho một bên
Đây là trong những ranh giới quan trọng khi đề cập về việc lựa chọn trọng tài viên như một quyết định chiến lược.
Mỗi bên có quyền bảo vệ lợi ích của mình trong vụ tranh chấp. Do đó, việc tìm kiếm một trọng tài viên có khả năng hiểu đúng giao dịch, đánh giá đầy đủ lập luận và không bỏ qua những đặc thù quan trọng của vụ việc là hoàn toàn chính đáng.
Tuy nhiên, sự phù hợp không đồng nghĩa với kỳ vọng rằng trọng tài viên được lựa chọn sẽ đứng về phía bên đã chỉ định họ.
Người bảo vệ quyền và lợi ích của doanh nghiệp là luật sư. Trọng tài viên không phải là người đại diện của một bên trong Hội đồng trọng tàiTrọng tài viên, khi được một bên lựa chọn, phải thực hiện vai trò của mình một cách độc lập và công bằng.
Câu hỏi thích hợp mà doanh nghiệp đặt ra không nhất thiết là câu trả lời cho câu hỏi rằng người nào ủng hộ quan điểm của một bên, mà còn là câu hỏi người nào có khả năng giải quyết tranh chấp một cách độc lập, hiểu rõ vấn đề, sẵn sàng lắng nghe và xem xét một cách nghiêm túc lập luận của các bên. Trả lời câu hỏi này một cách góp phần nâng cao tính hiệu quả và năng lực của việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
Một trọng tài viên giỏi chưa đủ tạo nên một Hội đồng tốt
Trong Hội đồng gồm ba thành viên, mỗi lựa chọn trọng tài viên đều ảnh hưởng đến cách Hội đồng vận hành.
Một người có năng lực chuyên môn nổi bật nhưng không sẵn sàng lắng nghe hoặc khó phối hợp có thể làm chậm quá trình Hội đồng trọng tài giải quyết vụ việc. Ngược lại, một Hội đồng gồm những thành viên có nền tảng khác nhau nhưng có sự phối hợp có thể xử lý tranh chấp một cách toàn diện hơn.
Do đó, khi lựa chọn trọng tài viên, ngoài việc cân nhắc năng lực của trọng tài viên, doanh nghiệp và luật sư cần cân nhắc khả năng phối hợp của ứng viên đối với các thành viên khác trong Hội đồng trọng tài và kinh nghiệm làm việc trong Hội đồng nhiều thành viên.
Chiến lược bắt đầu việc đặt câu hỏi đúng
Không có một công thức chung để lựa chọn trọng tài viên cho mọi tranh chấp. Người phù hợp với một vụ việc có thể không phù hợp với vụ việc khác. Tiêu chí quan trọng cho việc lựa chọn trọng tài viên trong tranh chấp về xây dựng có thể khác với tiêu chí lựa chọn trong tranh chấp về đầu tư, mua bán doanh nghiệp hoặc thương mại quốc tế.
Điểm mấu chốt mang tính chiến lược trong việc tiếp cận của một bên trong vụ tranh chấp nằm ở việc doanh nghiệp và luật sư có thể đặt câu hỏi đúng trước khi đưa ra quyết định lựa chọn ứng viên trọng tài. Ví dụ, bản chất tranh chấp là gì, tiêu chí nào quan trọng, thông tin nào đã được kiểm chứng, ứng viên trọng tài này đóng góp điểm mạnh nào vào chất lượng chung của Hội đồng trọng tài trong việc giải quyết vụ tranh chấp.
Lựa chọn trọng tài viên là một quyền tố tụng. Tuy nhiên, một bên có thể thông qua quyền này để hiện thực hóa chiến lược trong việc tiếp cận và quản lý vụ tranh chấp.
________
Giới thiệu tác giả
Luật sư Phạm Việt Tuấn là Luật sư Thành viên tại Indochine Counsel và Trọng tài viên VTA. Ông có kinh nghiệm trong các lĩnh vực hạ tầng, năng lượng, bất động sản, xây dựng, giải quyết tranh chấp, mua bán và sáp nhập, liên doanh, thương mại quốc tế và tư vấn doanh nghiệp. Trước khi hành nghề luật sư, ông từng đảm nhiệm các vị trí pháp chế tại doanh nghiệp bất động sản và xây dựng. Ông còn là trọng tài viên của Tòa trọng tài Quốc tế Hải Nam (Trung Quốc), thành viên Viện Trọng tài Anh quốc (CIArb) và Đoàn Luật sư Liên Thái Bình Dương (IPBA).
Bài viết thể hiện quan điểm chuyên môn cá nhân của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm chính thức của Indochine Counsel hoặc VTA.
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
