EN
Không có lựa chọn nào phù hợp với mọi doanh nghiệp hoặc mọi tranh chấp. Việc lựa chọn cần được xem xét dựa trên nhiều yếu tố, như nơi có tài sản của bên phải thi hành, mối liên hệ của giao dịch với từng quốc gia, nhu cầu về tính trung lập, chi phí và khả năng tổ chức, tham gia quá trình tố tụng.
Trọng tài Việt Nam thường phù hợp khi tranh chấp có mối liên hệ chủ yếu với lãnh thổ Việt Nam, tài sản của bên phải thi hành nằm tại Việt Nam và doanh nghiệp cần kiểm soát chi phí, thuận tiện trong quá trình tố tụng. Trọng tài nước ngoài có thể được cân nhắc khi các bên cần một địa điểm pháp lý trung lập hoặc mong muốn lựa chọn một khuôn khổ tố tụng theo pháp luật trọng tài nước ngoài. Trường hợp tài sản, chứng cứ hoặc hoạt động thực hiện hợp đồng chủ yếu ở nước ngoài, doanh nghiệp cần đánh giá thêm khả năng tổ chức tố tụng và cơ chế công nhận, thi hành phán quyết tại quốc gia liên quan. Tuy nhiên, riêng những yếu tố này chưa đủ để quyết định phải lựa chọn trọng tài nước ngoài.
1. Trước hết, doanh nghiệp cần hiểu mình đang lựa chọn điều gì?
Trong phạm vi bài viết này, “trọng tài Việt Nam” được sử dụng để chỉ tố tụng trọng tài tại trung tâm trọng tài được thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam; “trọng tài nước ngoài” được hiểu là trọng tài được thành lập theo pháp luật trọng tài nước ngoài.
Khi lựa chọn trọng tài, doanh nghiệp không chỉ lựa chọn một tổ chức trọng tài mà còn cần xác định địa điểm pháp lý của trọng tài và các vấn đề liên quan như ngôn ngữ tố tụng, luật áp dụng và thành phần Hội đồng Trọng tài. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình giải quyết tranh chấp.
Tổ chức trọng tài
Tổ chức trọng tài là đơn vị quản lý và hỗ trợ quá trình giải quyết tranh chấp theo quy tắc tố tụng mà các bên lựa chọn. Doanh nghiệp có thể lựa chọn trọng tài Việt Nam, như Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA), hoặc trọng tài nước ngoài tùy thuộc vào thỏa thuận và đặc điểm của giao dịch.
Việc lựa chọn tổ chức trọng tài có thể ảnh hưởng đến quy tắc tố tụng, cơ chế quản lý vụ tranh chấp, việc lựa chọn trọng tài viên và chi phí trọng tài. Vì vậy, doanh nghiệp không nên chỉ dựa vào tên tuổi hoặc quốc gia nơi tổ chức trọng tài đặt trụ sở mà cần xem xét mức độ phù hợp với tính chất tranh chấp và mục tiêu của mình.
Địa điểm pháp lý của trọng tài
Doanh nghiệp cần phân biệt rằng, địa điểm trọng tài hoặc địa điểm giải quyết tranh chấp – thường được gọi trong thực tiễn trọng tài quốc tế là địa điểm pháp lý của trọng tài (seat of arbitration) – không nhất thiết đồng nhất với nơi tổ chức phiên họp. Ví dụ, các bên có thể lựa chọn địa điểm trọng tài tại Việt Nam nhưng Hội đồng trọng tài vẫn có thể tổ chức một phiên họp hoặc hoạt động lấy lời khai tại một quốc gia khác, phù hợp với thỏa thuận của các bên, quy tắc tố tụng và pháp luật áp dụng.
Địa điểm pháp lý có thể ảnh hưởng đến pháp luật tố tụng trọng tài, vai trò hỗ trợ và giám sát của Tòa án có thẩm quyền cũng như cơ chế xem xét yêu cầu hủy phán quyết. Vì vậy, doanh nghiệp cần xác định rõ địa điểm pháp lý của trọng tài, thay vì chỉ quan tâm phiên họp được tổ chức ở đâu.
Ngôn ngữ tố tụng, luật áp dụng cho nội dung tranh chấp và thành phần Hội đồng trọng tài
Bên cạnh tổ chức và địa điểm pháp lý của trọng tài, doanh nghiệp cũng cần xem xét các vấn đề như ngôn ngữ tố tụng, luật áp dụng cho nội dung tranh chấp và thành phần Hội đồng Trọng tài. Các bên có thể thỏa thuận những nội dung này trong phạm vi pháp luật cho phép và phù hợp với đặc điểm của giao dịch. Đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các bên có quyền lựa chọn luật áp dụng để giải quyết tranh chấp; trong khi đối với tranh chấp không có yếu tố nước ngoài, Hội đồng trọng tài áp dụng pháp luật Việt Nam.
Vì vậy, một giao dịch có yếu tố nước ngoài không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải lựa chọn trọng tài nước ngoài. Doanh nghiệp vẫn có thể lựa chọn trọng tài Việt Nam và thỏa thuận các yếu tố phù hợp với giao dịch, bao gồm ngôn ngữ, địa điểm pháp lý, luật áp dụng và thành phần Hội đồng Trọng tài.
2. Sáu tiêu chí doanh nghiệp cần xem xét trước khi lựa chọn trọng tài
Không có một lựa chọn cố định giữa trọng tài Việt Nam và trọng tài nước ngoài. Doanh nghiệp nên đánh giá cơ chế trọng tài dựa trên đặc điểm của giao dịch và mục tiêu giải quyết tranh chấp, trong đó có thể xem xét sáu tiêu chí sau:
Phán quyết có thể phải thi hành ở đâu?
Doanh nghiệp nên bắt đầu từ câu hỏi: nếu các yêu cầu được chấp nhận, phán quyết sẽ được thi hành ở đâu?
Nếu phán quyết của trọng tài Việt Nam cần được thi hành tại Việt Nam, bên được thi hành có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành theo quy định pháp luật, mà không phải thực hiện thủ tục công nhận phán quyết như đối với phán quyết của trọng tài nước ngoài. Ngược lại, phán quyết của trọng tài nước ngoài muốn được thi hành tại Việt Nam phải trải qua thủ tục yêu cầu tòa án công nhận và cho thi hành.
Tuy nhiên, nếu tài sản nằm ở nước ngoài, doanh nghiệp cần đánh giá pháp luật và cơ chế công nhận, thi hành tại quốc gia nơi có tài sản. Việc lựa chọn một tổ chức trọng tài nước ngoài không tự động làm phán quyết dễ thi hành hơn.
Giao dịch và tranh chấp có mối liên hệ chủ yếu với quốc gia nào?
Doanh nghiệp cần xem xét nơi thực hiện hợp đồng, nơi có tài sản, chứng cứ và người làm chứng, luật điều chỉnh hợp đồng cũng như nơi các bên chủ yếu hoạt động kinh doanh.
Nếu phần lớn các yếu tố này tập trung tại Việt Nam, lựa chọn trọng tài Việt Nam có thể mang lại sự thuận tiện trong quá trình tố tụng. Tuy nhiên, giao dịch có yếu tố nước ngoài không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải lựa chọn trọng tài nước ngoài.
Các bên có cần một địa điểm pháp lý trung lập không?
Trong một số giao dịch xuyên biên giới, các bên có thể không muốn lựa chọn địa điểm pháp lý của trọng tài tại quốc gia của một trong các bên. Khi đó, các bên có thể cân nhắc một địa điểm pháp lý trung lập để tạo sự cân bằng trong quá trình đàm phán và giải quyết tranh chấp.
Tuy nhiên, doanh nghiệp cần phân biệt địa điểm pháp lý của trọng tài với tổ chức trọng tài. Việc lựa chọn một địa điểm pháp lý ở nước ngoài không đồng nghĩa với việc tổ chức trọng tài cũng phải là tổ chức nước ngoài.
Giá trị và mức độ phức tạp của tranh chấp
Tranh chấp có giá trị lớn hoặc tính chất phức tạp không mặc nhiên phải được giải quyết tại trọng tài nước ngoài. Điều quan trọng là tổ chức trọng tài và Hội đồng Trọng tài có đáp ứng được yêu cầu của vụ tranh chấp hay không.
Doanh nghiệp có thể xem xét khả năng lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp, kinh nghiệm xử lý tranh chấp tương tự, nhu cầu sử dụng chuyên gia và khả năng tổ chức tố tụng bằng ngôn ngữ phù hợp. Trọng tài Việt Nam cũng có thể giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật và thỏa thuận trọng tài.
Tổng chi phí thực tế của quá trình tố tụng
Doanh nghiệp không nên chỉ so sánh phí trọng tài mà cần tính đến tổng chi phí của toàn bộ quá trình tố tụng, bao gồm phí trọng tài, luật sư, chuyên gia, phiên dịch, đi lại, lưu trú và các chi phí phát sinh khác.
Đối với những giao dịch có phần lớn hoạt động và nguồn lực liên quan tại Việt Nam, lựa chọn trọng tài Việt Nam có thể giúp doanh nghiệp hạn chế một số chi phí phát sinh. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn nên so sánh tổng chi phí của từng phương án trước khi đi đến quyết định.
Khả năng tham gia và kiểm soát quá trình tố tụng
Doanh nghiệp cũng cần cân nhắc mức độ thuận tiện khi tham gia và phối hợp trong suốt quá trình tố tụng, đặc biệt về:
- Ngôn ngữ tố tụng;
- Khoảng cách địa lý và múi giờ;
- Khả năng tập hợp, quản lý hồ sơ và chứng cứ;
- Khả năng phối hợp giữa doanh nghiệp, luật sư và chuyên gia.
Nếu phần lớn các bên, chứng cứ và nguồn lực liên quan tập trung tại Việt Nam, trọng tài Việt Nam có thể mang lại sự thuận tiện hơn. Ngược lại, nếu các yếu tố này chủ yếu ở nước ngoài, doanh nghiệp có thể cân nhắc phương án phù hợp với điều kiện thực tế của vụ tranh chấp.
3. Doanh nghiệp có thể định hướng lựa chọn như thế nào?
Sau khi xem xét các tiêu chí nêu trên, doanh nghiệp có thể đối chiếu đặc điểm của giao dịch và mục tiêu giải quyết tranh chấp để xác định phương án phù hợp. Một số tình huống thường gặp có thể được định hướng như sau:
| Tình huống | Phương án nên ưu tiên cân nhắc | Lưu ý |
| Các bên, hoạt động thực hiện hợp đồng và tài sản chủ yếu ở Việt Nam | Trọng tài Việt Nam | Có thể thuận lợi về tổ chức tố tụng, ngôn ngữ, chi phí và thi hành phán quyết tại Việt Nam. |
| Bên phải thi hành có phần lớn tài sản tại Việt Nam | Trọng tài Việt Nam có thể là phương án phù hợp | Doanh nghiệp nên xem xét cơ chế thi hành phán quyết tại Việt Nam ngay từ khi lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp. |
| Hợp đồng có yếu tố nước ngoài nhưng phần lớn hoạt động thực hiện tại Việt Nam | Không nhất thiết phải lựa chọn trọng tài nước ngoài | Doanh nghiệp cần đánh giá thêm nơi có tài sản, chứng cứ, luật áp dụng, ngôn ngữ và nhu cầu về tính trung lập. |
| Các bên không muốn lựa chọn địa điểm pháp lý tại quốc gia của bất kỳ bên nào | Có thể cân nhắc một địa điểm pháp lý trung lập | Cần phân biệt địa điểm pháp lý của trọng tài với tổ chức trọng tài và nơi diễn ra phiên họp. |
| Tài sản, chứng cứ hoặc hoạt động thực hiện hợp đồng chủ yếu ở nước ngoài | Chưa thể kết luận chỉ từ vị trí của các yếu tố này | Cần đánh giá cơ chế công nhận và thi hành tại nơi có tài sản, khả năng tổ chức tố tụng, luật áp dụng và nhu cầu về địa điểm pháp lý trung lập. |
| Tranh chấp có giá trị lớn hoặc tính chất chuyên môn cao | Không mặc nhiên phải chọn trọng tài nước ngoài | Nên tập trung vào khả năng lựa chọn trọng tài viên phù hợp, kinh nghiệm của tổ chức trọng tài và khả năng quản lý vụ việc. |
| Doanh nghiệp muốn kiểm soát chi phí và thuận tiện trong quá trình tố tụng | Có thể ưu tiên trọng tài Việt Nam nếu các yếu tố liên quan chủ yếu ở Việt Nam | Cần so sánh tổng chi phí, bao gồm phí trọng tài, luật sư, chuyên gia, phiên dịch, đi lại và lưu trú. |
4. Những sai lầm doanh nghiệp thường gặp khi lựa chọn trọng tài
Cho rằng trọng tài nước ngoài luôn tốt hơn trọng tài Việt Nam
Tính quốc tế hoặc danh tiếng của một tổ chức trọng tài không đồng nghĩa với việc tổ chức đó luôn phù hợp hơn. Doanh nghiệp nên đánh giá dựa trên đặc điểm tranh chấp, mục đích tham gia tố tụng, chi phí và khả năng thi hành phán quyết.
Đồng nhất giao dịch có yếu tố nước ngoài với việc phải chọn trọng tài nước ngoài
Hợp đồng có yếu tố nước ngoài không mặc nhiên đòi hỏi các bên phải lựa chọn tổ chức trọng tài nước ngoài. Doanh nghiệp vẫn có thể lựa chọn trọng tài Việt Nam nếu cơ chế này phù hợp với giao dịch và mục tiêu giải quyết tranh chấp.
Chỉ quan tâm đến danh tiếng của tổ chức trọng tài mà bỏ qua khả năng thi hành
Một tổ chức trọng tài có uy tín không đồng nghĩa với việc phán quyết sẽ dễ dàng được thi hành tại nơi có tài sản của bên phải thi hành. Doanh nghiệp nên xác định phán quyết có thể phải thi hành ở đâu và cơ chế công nhận, thi hành tại đó như thế nào ngay từ khi lựa chọn trọng tài.
Chỉ lựa chọn tên tổ chức trọng tài mà bỏ qua các nội dung khác của điều khoản trọng tài
Tên tổ chức trọng tài chỉ là một phần của cơ chế giải quyết tranh chấp. Doanh nghiệp cũng cần xem xét các vấn đề như quy tắc tố tụng, địa điểm pháp lý, ngôn ngữ, số lượng và phương thức lựa chọn trọng tài viên để hạn chế rủi ro khi tranh chấp phát sinh.
5. Checklist: Doanh nghiệp cần rà soát gì trước khi lựa chọn trọng tài
Trước khi lựa chọn trọng tài Việt Nam hay trọng tài nước ngoài, doanh nghiệp có thể tự rà soát:
- Phán quyết có thể phải được thi hành ở đâu và bên phải thi hành có tài sản tại đâu?
- Giao dịch và tranh chấp có mối liên hệ chủ yếu với Việt Nam hay nước ngoài?
- Các bên có cần một địa điểm pháp lý trung lập hay không?
- Tổ chức trọng tài được lựa chọn có phù hợp với tính chất của giao dịch và các bên có khả năng lựa chọn trọng tài viên đáp ứng yêu cầu chuyên môn của tranh chấp hay không?
- Tổng chi phí và điều kiện tham gia tố tụng có phù hợp với nguồn lực của doanh nghiệp không?
- Điều khoản trọng tài đã xác định rõ tổ chức trọng tài, quy tắc tố tụng, địa điểm pháp lý, ngôn ngữ và các nội dung cần thiết khác chưa?
Kết luận
Không có một lựa chọn duy nhất phù hợp với mọi doanh nghiệp và mọi tranh chấp. Trọng tài Việt Nam hay trọng tài nước ngoài đều có thể là phương án phù hợp, tùy thuộc vào đặc điểm giao dịch, nơi phán quyết có thể phải được thi hành, nhu cầu về tính trung lập, chi phí và điều kiện tham gia tố tụng của các bên.
Vì vậy, thay vì chỉ dựa vào danh tiếng của một tổ chức trọng tài hoặc yếu tố “trong nước” hay “nước ngoài”, doanh nghiệp nên cân nhắc cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ khi đàm phán hợp đồng, trên cơ sở mục tiêu bảo vệ quyền lợi và khả năng thi hành phán quyết trên thực tế. Lựa chọn đúng không nhất thiết là lựa chọn một nơi “tốt hơn”, mà là lựa chọn cơ chế phù hợp hơn với chính giao dịch và lợi ích của doanh nghiệp.
– BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
