EN
Tòa án thường là lựa chọn quen thuộc. Tuy nhiên, ngày càng nhiều doanh nghiệp biết đến trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp linh hoạt hơn và hiệu quả hơn. Dù vậy, không ít trường hợp việc lựa chọn này lại được doanh nghiệp đưa ra khi chưa thực sự hiểu rõ về trọng tài.
Trên thực tế, trọng tài không chỉ là một cách giải quyết tranh chấp “khác với Tòa án”, mà là một cơ chế pháp lý có logic riêng, cách vận hành riêng và gắn chặt với chính sự lựa chọn của doanh nghiệp.
Trọng tài thương mại là gì?
Trọng tài thương mại là một phương thức giải quyết tranh chấp trong đó các bên thỏa thuận đưa tranh chấp của mình đến một bên thứ ba – là trọng tài viên hoặc Hội đồng trọng tài – để được phân xử, thay vì đưa vụ việc ra Tòa án.
Hiểu một cách đơn giản, trọng tài là cách để các bên chủ động lựa chọn người giải quyết tranh chấp và đi đến một quyết định có giá trị ràng buộc pháp lý, có thể được thi hành, mà không cần thông qua hệ thống Tòa án. Trong thực tiễn, việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thường được thực hiện thông qua các trung tâm trọng tài với quy tắc tố tụng và bộ máy hỗ trợ sẵn có.
Trong cơ chế này:
- Các bên lựa chọn trọng tài thay vì Tòa án – cơ quan xét xử mặc định;
- Người giải quyết tranh chấp là trọng tài viên – do các bên lựa chọn hoặc tham gia vào quá trình lựa chọn (hoặc được chỉ định theo quy tắc tố tụng);
- Kết quả giải quyết (phán quyết trọng tài) có giá trị ràng buộc và không trải qua nhiều cấp xét xử như Tòa án.
Điểm cốt lõi của trọng tài nằm ở chỗ: trọng tài không tự nhiên có thẩm quyền. Cơ chế này chỉ được hình thành và vận hành khi có sự thỏa thuận của các bên.
Bản chất cốt lõi của trọng tài
Để hiểu đúng và sử dụng hiệu quả trọng tài, doanh nghiệp cần nắm được một số đặc điểm nền tảng của cơ chế này.
Thứ nhất, trọng tài hình thành trên cơ sở thỏa thuận
Không có thỏa thuận trọng tài, sẽ không có trọng tài. Khác với Tòa án – nơi có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đương nhiên theo quy định pháp luật, trọng tài chỉ có thể tham gia khi các bên đã đồng ý lựa chọn.
Chính sự thỏa thuận này là yếu tố tạo nên thẩm quyền của trọng tài và cũng là điểm khởi đầu cho toàn bộ quá trình tố tụng.
Thứ hai, doanh nghiệp có thể lựa chọn người giải quyết tranh chấp
Một điểm đáng chú ý của trọng tài là các bên có thể tham gia vào việc lựa chọn trọng tài viên – người trực tiếp giải quyết tranh chấp.
Điều này cho phép doanh nghiệp:
- lựa chọn người hiểu lĩnh vực kinh doanh của mình;
- ưu tiên người có kinh nghiệm thực tiễn;
- và phù hợp với tính chất cụ thể của tranh chấp.
Ở góc độ này, trọng tài không chỉ là một quy trình pháp lý, mà còn là một cơ chế giúp doanh nghiệp đặt niềm tin vào sự lựa chọn của chính mình.
Thứ ba, phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm
Về nguyên tắc, phán quyết trọng tài có hiệu lực ngay sau khi được ban hành và không phải trải qua nhiều cấp xét xử như Tòa án. Điều này giúp rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp và hạn chế việc kéo dài vụ việc qua nhiều giai đoạn.
Tuy nhiên, “chung thẩm” không đồng nghĩa với “không bị kiểm soát”. Pháp luật cho phép Tòa án xem xét hủy phán quyết trọng tài trong những trường hợp nhất định theo quy định của Luật Trọng tài thương mại, chủ yếu liên quan đến vi phạm về thủ tục hoặc thẩm quyền. Tòa án không xem xét lại nội dung tranh chấp đã được Hội đồng trọng tài giải quyết.
Thứ tư, trọng tài có tính linh hoạt
So với tố tụng tại Tòa án, trọng tài có mức độ linh hoạt cao hơn. Trong khuôn khổ pháp luật và quy tắc tố tụng, các bên có thể thỏa thuận về:
- số lượng trọng tài viên;
- địa điểm, ngôn ngữ giải quyết;
- cách thức tổ chức phiên họp;
- hoặc lựa chọn các thủ tục phù hợp với tính chất vụ việc.
Nhờ đó, trọng tài không vận hành theo một “khuôn cứng”, mà có thể được thiết kế phù hợp với từng tranh chấp cụ thể và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp cần hiểu gì trước khi lựa chọn trọng tài?
Hiểu về trọng tài mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp cần nhận diện rõ những vấn đề thực tế khi sử dụng cơ chế này.
(1) Tranh chấp nào doanh nghiệp có thể đưa ra trọng tài?
Trọng tài có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại, cũng như một số tranh chấp khác nếu các bên có thỏa thuận lựa chọn trọng tài.
Ngoài các tranh chấp thuần túy trong hoạt động thương mại, các tranh chấp liên quan đến bất động sản, nhà ở phát sinh từ quan hệ hợp đồng cũng được giải quyết bằng trọng tài.
Trên thực tế, các tranh chấp thường được đưa ra trọng tài có thể bao gồm:
- Tranh chấp phát sinh từ hợp đồng (ngân hàng, tín dụng, mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, xây dựng…);
- Tranh chấp trong hợp tác kinh doanh, đầu tư;
- Tranh chấp liên quan đến dự án bất động sản, nhà ở có yếu tố kinh doanh;
- Tranh chấp về nghĩa vụ thanh toán hoặc thực hiện hợp đồng;
- Và các tranh chấp khác phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh.
(2) Điều khoản trọng tài là “điểm khởi đầu” của toàn bộ quá trình
Trong thực tiễn, không ít khó khăn trong quá trình giải quyết tranh chấp lại xuất phát từ điều khoản trọng tài, hơn là từ chính nội dung tranh chấp.
Một điều khoản trọng tài có nội không rõ ràng có thể dẫn đến:
- không thể áp dụng cơ chế trọng tài;
- phát sinh tranh cãi về thẩm quyền;
- hoặc làm kéo dài quá trình giải quyết tranh chấp ngay từ bước đầu.
Ngược lại, một điều khoản được thiết kế cụ thể sẽ giúp doanh nghiệp chủ động “kích hoạt” cơ chế giải quyết tranh chấp khi cần, không phải mất thêm thời gian để thỏa thuận lại khi tranh chấp đã phát sinh.
(3) Chi phí trọng tài và những giá trị mang lại
Trọng tài không phải lúc nào cũng có chi phí thấp hơn so với Tòa án, nếu chỉ nhìn vào mức phí ban đầu. Tuy nhiên, chi phí cần được đánh giá trong tương quan với hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Hơn nữa với doanh nghiệp, điều quan trọng không chỉ là chi phí, mà là việc tranh chấp được giải quyết như thế nào, trong bao lâu, và tác động ra sao đến hoạt động kinh doanh.
Khi lựa chọn trọng tài, doanh nghiệp có thể nhận được những giá trị đáng cân nhắc, như:
- thời gian giải quyết tranh chấp được rút ngắn đáng kể;
- mức độ chuyên môn cao hơn;
- và tính bảo mật tốt hơn, do trọng tài không xét xử công khai như Tòa án.
Vì vậy, chi phí trọng tài cần được nhìn nhận trong tương quan với tổng thể lợi ích mà cơ chế này mang lại, thay vì chỉ so sánh đơn thuần về mức phí ban đầu.
(4) Trọng tài không phải lúc nào cũng “nhanh”
Trên thực tế, tốc độ giải quyết tranh chấp bằng trọng tài còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:
- cách các bên sử dụng thủ tục;
- mức độ hợp tác trong quá trình giải quyết;
- và cách tổ chức, điều hành của mỗi trung tâm trọng tài hay mỗi Hội đồng trọng tài.
Nói cách khác, hiệu quả của trọng tài không chỉ nằm ở cơ chế, mà còn nằm ở cách cơ chế đó được vận hành trong từng vụ việc cụ thể.
Ở góc độ này, Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo đuổi triết lý “RAPID”, hướng tới việc giải quyết tranh chấp kịp thời, hiệu quả, phù hợp với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm tuân thủ pháp luật và chất lượng của quá trình giải quyết.
(5) Phán quyết trọng tài được thi hành như bản án
Phán quyết trọng tài có giá trị ràng buộc đối với các bên và được thi hành theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp một bên không tự nguyện thực hiện, bên còn lại có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tổ chức thi hành.
Điều này bảo đảm rằng kết quả giải quyết tranh chấp không chỉ dừng lại ở một quyết định trên giấy, mà còn được thực thi trên thực tế.
Nhìn tổng thể, Tòa án là cơ chế giải quyết tranh chấp mặc định do Nhà nước thiết lập, còn trọng tài là cơ chế được hình thành trên cơ sở sự thỏa thuận của các bên. Nếu Tòa án vận hành theo một quy trình tố tụng luật định với nhiều cấp xét xử, thì trọng tài linh hoạt hơn về thủ tục và mang tính chung thẩm, giúp quá trình giải quyết tranh chấp hiệu quả và và phù hợp hơn với thực tiễn của doanh nghiệp.
Kết luận
Trọng tài thương mại, về bản chất, là một cơ chế giải quyết tranh chấp được thiết lập trên cơ sở sự thỏa thuận của các bên, gắn với thực tiễn quản trị pháp lý của doanh nghiệp.
Vì vậy, hiểu đúng về trọng tài không chỉ giúp doanh nghiệp có thêm thêm một lựa chọn, mà còn giúp doanh nghiệp chủ động thiết kế và sử dụng cơ chế này một cách hiệu quả, từ đó kiểm soát tốt hơn rủi ro pháp lý và bảo vệ lợi ích của mình trong hoạt động kinh doanh.
– BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
