EN
Một chi tiết nhỏ, nhưng có thể làm “tê liệt” cả cơ chế giải quyết tranh chấp
Trong nhiều hợp đồng thương mại quốc tế, doanh nghiệp thường chú trọng lựa chọn luật điều chỉnh nội dung hợp đồng và xây dựng điều khoản trọng tài. Tuy nhiên, một yếu tố lại dễ bị bỏ qua đó là điều khoản trọng tài này sẽ chịu sự điều chỉnh của luật nào.
Khoảng trống này không gây vấn đề ngay khi hợp đồng được ký kết, nhưng có thể trở thành điểm nghẽn khi tranh chấp phát sinh. Một bên có thể cho rằng điều khoản trọng tài vô hiệu theo một hệ thống pháp luật nhất định, trong khi bên kia lại có cách hiểu khác. Khi đó, tranh chấp chưa kịp đi vào nội dung đã dừng lại ở câu hỏi: trọng tài có thẩm quyền hay không.
Vì vậy, vấn đề không chỉ là có tồn tại điều khoản trọng tài, mà là khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp có thực sự sử dụng được cơ chế đó hay không — và điều này phụ thuộc vào luật áp dụng cho chính điều khoản này.
Vì sao đây là vấn đề doanh nghiệp cần quan tâm?
1. Ảnh hưởng đến khả năng thực thi thỏa thuận trọng tài
Luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài ảnh hưởng trực tiếp đến việc doanh nghiệp có thể áp dụng trọng tài để giải quyết tranh chấp hay không.
Một điều khoản trọng tài có thể được soạn thảo đầy đủ, lựa chọn trung tâm trọng tài rõ ràng; nhưng nếu luật điều chỉnh dẫn đến việc điều khoản đó không hợp lệ, thì toàn bộ cơ chế giải quyết tranh chấp mà doanh nghiệp kỳ vọng sẽ không thể kích hoạt.
Hệ quả không chỉ là kéo dài thời gian xử lý và phát sinh chi phí, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chiến lược xử lý tranh chấp của doanh nghiệp. Ở mức độ thực tế, rủi ro lớn nhất là doanh nghiệp có điều khoản trọng tài nhưng lại không thể sử dụng được khi cần, buộc phải tìm kiếm một cơ chế giải quyết khác trong trạng thái bị động.
2. Rủi ro trong giao dịch xuyên biên giới
Trong các hợp đồng có yếu tố nước ngoài, thỏa thuận trọng tài có thể đồng thời “liên quan” đến nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Mỗi hệ thống lại có tiêu chí riêng về hiệu lực, hình thức hoặc phạm vi của thỏa thuận trọng tài.
Điều này dẫn đến một rủi ro đáng kể: một điều khoản có thể được coi là hợp lệ theo pháp luật của quốc gia này, nhưng lại bị xem là vô hiệu theo pháp luật của quốc gia khác. Khi tranh chấp phát sinh, sự khác biệt này có thể trở thành điểm tranh luận đầu tiên giữa các bên.
Trong thực tế, nếu không xác định rõ luật áp dụng từ đầu, doanh nghiệp có thể rơi vào thế bị động — đặc biệt khi đối tác lựa chọn cách diễn giải pháp luật theo hướng có lợi cho mình, hoặc khi cơ quan giải quyết tranh chấp áp dụng một hệ thống pháp luật mà doanh nghiệp không dự liệu.
3. Thỏa thuận trọng tài là một điều khoản độc lập
Dù là một phần của hợp đồng nhưng thỏa thuận trọng tài lại hoàn toàn độc lập với hợp đồng.
Điều này có nghĩa là không thể mặc định luật điều chỉnh hợp đồng cũng sẽ điều chỉnh cả thỏa thuận trọng tài. Trong nhiều trường hợp, chính sự nhầm lẫn này khiến doanh nghiệp chỉ thực sự nhận ra vấn đề khi tranh chấp đã phát sinh.
Lúc này, vì không xác định được luật áp dụng để điều chỉnh thỏa thuận trọng tài, nên thay vì sử dụng trọng tài để giải quyết tranh chấp, các bên lại tranh chấp với nhau về khả năng thực thi của điều khoản này.
Luật nào có thể điều chỉnh thỏa thuận trọng tài?
1. Luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài là luật do các bên thỏa thuận
Trường hợp rõ ràng và an toàn nhất là khi doanh nghiệp chủ động quy định luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài ngay trong hợp đồng. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể giảm đáng kể khả năng phát sinh các tranh chấp về hiệu lực của thỏa thuận trọng tài.
Nói cách khác, việc thỏa thuận rõ luật áp dụng không chỉ là một chi tiết về mặt kỹ thuật, mà còn là cách để doanh nghiệp giữ quyền chủ động kiểm soát đối với cơ chế giải quyết tranh chấp mà mình đã lựa chọn từ đầu.
2. Luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài là luật nơi tiến hành tố tụng trọng tài
Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp quốc tế, khi các bên không có thỏa thuận rõ ràng về luật áp dụng để điều chỉnh thỏa thuận trọng tài, Hội đồng trọng tài sẽ áp dụng hệ thống pháp luật mà Hội đồng trọng tài cho là phù hợp nhất. Trong trường hợp này, luật nơi tiến hành tố tụng thường được ưu tiên áp dụng.
Điều đáng lưu ý là “nơi tiến hành trọng tài” không chỉ đơn thuần là địa điểm tổ chức phiên họp, mà là “trung tâm pháp lý” của toàn bộ quá trình trọng tài.
Vì vậy, việc lựa chọn nơi tiến hành trọng tài không đơn thuần là quyết định về mặt địa lý, mà thực chất là một lựa chọn pháp lý có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc điều khoản trọng tài có được công nhận và vận hành hay không. Nếu không cân nhắc từ đầu, doanh nghiệp có thể rơi vào tình huống luật áp dụng được xác định theo cách mà mình không dự liệu.
3. Luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài là luật điều chỉnh nội dung hợp đồng
Mặc dù thỏa thuận trọng tài hoàn toàn độc lập với hợp đồng; tuy nhiên, trong một số trường hợp, luật điều chỉnh nội dung hợp đồng có thể được xem xét để áp dụng cho thỏa thuận trọng tài.
Tuy nhiên, đây không phải là một nguyên tắc thống nhất và có thể được tiếp cận khác nhau, tùy thuộc vào từng hệ thống pháp luật.
Chính sự không chắc chắn này tạo ra một vùng rủi ro: doanh nghiệp mặc định rằng mình đã lựa chọn cả luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài, nhưng trên thực tế lại tồn tại khả năng tranh chấp về vấn đề này.
Doanh nghiệp nên lưu ý gì khi thiết kế điều khoản trọng tài
1. Xác định rõ luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài
Khi tiến hành soạn thảo hợp đồng, doanh nghiệp nên quy định rõ ràng về luật áp dụng để điều chỉnh thỏa thuận trọng tài.
Doanh nghiệp có thể tham khảo điều khoản trọng tài sau:
“Điều khoản giải quyết tranh chấp
- Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA), theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này.
- Thỏa thuận trọng tài trên được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam.
Quy định rõ như vậy giúp giảm đáng kể rủi ro và tăng tính chắc chắn khi áp dụng.
2. Lựa chọn nơi tiến hành trọng tài có chủ đích
Trong trường hợp doanh nghiệp không tồn tại thỏa thuận về luật điều chỉnh điều khoản trọng tài thì việc lựa chọn nơi tiến hành tố tụng trọng tài trở thành yếu tố quan trọng. Việc lựa chọn nơi tiến hành trọng tài không chỉ là yếu tố địa lý mà cần được xem như một quyết định pháp lý.
Ở góc độ thực tiễn, nếu doanh nghiệp lựa chọn nơi tiến hành trọng tài mà không cân nhắc đến hệ thống pháp luật của quốc gia đó, doanh nghiệp có thể vô tình đặt điều khoản trọng tài của mình dưới một khung pháp lý mà mình không dự liệu trước.
Vì vậy, việc lựa chọn nơi tiến hành trọng tài cần gắn với vấn đề luật áp dụng và chiến lược xử lý tranh chấp của doanh nghiệp, thay vì chỉ là một lựa chọn mang tính hình thức.
Kết luận
Trong trọng tài, rủi ro không nằm ở việc thiếu điều khoản, mà nằm ở việc điều khoản không thể vận hành khi cần thiết. Và trong nhiều trường hợp, khả năng “vận hành” này lại phụ thuộc vào một yếu tố rất nhỏ mà doanh nghiệp dễ bỏ qua: luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài.
Vì vậy, việc xác định rõ luật áp dụng ngay từ khi soạn thảo hợp đồng không chỉ là một chi tiết kỹ thuật, mà là điều kiện để đảm bảo cơ chế trọng tài có thể vận hành đúng như kỳ vọng của doanh nghiệp khi tranh chấp phát sinh
-BAN THƯ KÝ VTA-
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
