EN
Quyền tự do thỏa thuận của doanh nghiệp không dừng lại ở hợp đồng, mà tiếp tục được thể hiện trong quá trình giải quyết tranh chấp phát sinh từ chính hợp đồng đó, bao gồm cả quyền được lựa chọn chủ thể có thẩm quyền giải quyết tranh chấp. Khác với cơ chế Tòa án, trong trọng tài thương mại, doanh nghiệp có thể:
- lựa chọn trọng tài viên;
- quyết định số lượng trọng tài viên; và
- tham gia vào quá trình thành lập Hội đồng trọng tài.
Đây là một trong những điểm thể hiện tính linh hoạt và quyền tự định đoạt của doanh nghiệp trong trọng tài thương mại. Trong nhiều trường hợp, việc lựa chọn Hội đồng trọng tài phù hợp không chỉ ảnh hưởng đến quá trình tố tụng mà còn có thể tác động trực tiếp đến hiệu quả giải quyết tranh chấp.
1. Hội đồng trọng tài là gì?
Hội đồng trọng tài là chủ thể trực tiếp tham gia vào việc giải quyết tranh chấp giữa các bên. Phán quyết của Hội đồng trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực ràng buộc các bên trong tranh chấp.
Hội đồng trọng tài có thể bao gồm:
- một trọng tài viên duy nhất; hoặc
- nhiều trọng tài viên.
Số lượng trọng tài viên thuộc Hội đồng trọng tài được xác định dựa trên sự thỏa thuận của các bên. Trong trường hợp doanh nghiệp không có thỏa thuận về số lượng trọng tài viên của Hội đồng trọng tài, theo quy định của Luật Trọng tài thương mại năm 2010, tranh chấp sẽ được giải quyết thông qua Hội đồng trọng tài gồm ba trọng tài viên.
2. Doanh nghiệp nên lựa chọn cơ cấu Hội đồng trọng tài như thế nào?
Quyết định về số lượng Trọng tài viên của Hội đồng trọng tài không phải là quyết định về mặt thủ tục, mà là quyết định có ảnh hưởng đến chi phí, tốc độ và hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Trường hợp Hội đồng trọng tài gồm trọng tài viên duy nhất là lựa chọn tối ưu
Hội đồng gồm một trọng tài viên thường phù hợp với các tranh chấp:
- không quá phức tạp;
- có chứng cứ tương đối rõ ràng;
- có giá trị không quá lớn;
- tốc độ giải quyết tranh chấp là yếu tố được ưu tiên.
Trong những trường hợp này, việc lựa chọn Hội đồng trọng tài gồm trọng tài viên duy nhất có thể giúp doanh nghiệp:
- tiết kiệm chi phí tố tụng;
- đơn giản về thủ tục;
- rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp.
Trên thực tế, các tranh chấp thường được giải quyết thông qua Hội đồng trọng tài gồm trọng tài viên duy nhất là tranh chấp về:
- công nợ trong hợp đồng mua bán hàng hóa, hợp đồng cung ứng dịch vụ;
- nghĩa vụ thanh toán trong hợp đồng xây dựng khi đã nghiệm thu;
- nghĩa vụ trả nợ trong các khoản vay hoặc quan hệ tín dụng.
Trường hợp Hội đồng trọng tài gồm nhiều trọng tài viên là lựa chọn phù hợp hơn
Hội đồng trọng tài gồm nhiều trọng tài viên thường phù hợp với tranh chấp:
- có giá trị lớn;
- có tính chất phức tạp cao;
- có khối lượng chứng cứ lớn;
- có sự tham gia của nhiều bên;
- có yếu tố đặc thù liên quan đến công nghệ, kỹ thuật,…;
- có yếu tố nước ngoài,…
Nếu tranh chấp mà doanh nghiệp gặp phải thuộc vào các trường hợp này, việc giải quyết tranh chấp thông qua Hội đồng trọng tài gồm nhiều trọng tài viên (thường là ba trọng tài viên) sẽ giúp tranh chấp:
- được nhìn nhận đúng bản chất thông qua góc nhìn chuyên môn;
- tăng tính phản biện và thảo luận trong quá trình giải quyết tranh chấp;
- hỗ trợ việc xem xét vụ việc toàn diện hơn; và
- hiệu quả giải quyết tranh chấp được đảm bảo tốt hơn.
3. Những yếu tố doanh nghiệp cần cân nhắc trước khi tham gia thành lập Hội đồng trọng tài
Chuyên môn phù hợp với tính chất tranh chấp
Để đưa ra quyết định lựa chọn trọng tài viên phù hợp, doanh nghiệp nên xem xét đầy đủ các yếu tố sau đây trước khi đưa ra quyết định:
- bản chất của tranh chấp;
- lĩnh vực, tính chất pháp lý; và
- yếu tố đặc thù của tranh chấp.
Trong nhiều tranh chấp thương mại có tính đặc thù cao như tranh chấp liên quan đến xây dựng, logistics, tài chính hoặc đầu tư,… việc lựa chọn được trọng tài viên có chuyên môn phù hợp với tính chấp tranh chấp mà doanh nghiệp đang gặp phải là bước đầu để đảm bảo rằng tranh chấp được giải quyết một cách hiệu quả, sát với thực tiễn và hạn chế các tranh luận không cần thiết.
Kinh nghiệm thực tiễn và khả năng điều hành tố tụng
Bên cạnh kiến thức chuyên môn của trọng tài viên, doanh nghiệp cũng nên quan tâm đến:
- kinh nghiệm giải quyết tranh chấp;
- hiểu biết về các lĩnh vực có liên quan;
- khả năng điều hành tố tụng; và
- khả năng xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Tính độc lập và khách quan
Một trong những yêu cầu quan trọng nhất đối với trọng tài viên là:
- tính độc lập;
- tính khách quan; và
- không có xung đột lợi ích với các bên tranh chấp.
Nếu có căn cứ cho rằng trọng tài viên không bảo đảm tính vô tư hoặc độc lập trong quá trình giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp có thể yêu cầu thay đổi trọng tài viên theo trình tự, thủ tục được quy định tại quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài hoặc theo quy định của pháp luật về trọng tài. Đây cũng là cơ chế giúp bảo đảm tính công bằng và niềm tin của các bên đối với quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
4. Một số lưu ý dành cho doanh nghiệp
Chủ động tìm hiểu Danh sách Trọng tài viên và Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài
Trước khi phát sinh tranh chấp hoặc trước khi tiến hành khởi kiện tranh chấp ra trọng tài, doanh nghiệp nên có sự tham khảo danh sách trọng tài viên cũng như tìm hiểu quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài để có những hiểu biết cơ bản về quy trình hình thành nên Hội đồng trọng tài giải quyết vụ tranh chấp.
Việc tìm hiểu trước các thông tin này giúp doanh nghiệp:
- chủ động hơn trong việc lựa chọn trọng tài viên;
- xây dựng chiến lược xử lý tranh chấp phù hợp; và
- hạn chế bị động khi tranh chấp phát sinh.
Doanh nghiệp có thể tham khảo Danh sách trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) tại ĐÂY để có thể đưa ra lựa chọn phù hợp.
Thể hiện quyết định lựa chọn cơ cấu Hội đồng trọng tài và trọng tài viên ngay tại Đơn khởi kiện
Trong quá trình soạn thảo Đơn khởi kiện, doanh nghiệp nên thể hiện quyết định lựa chọn cơ cấu Hội đồng trọng tài (gồm một hay nhiều trọng tài viên) và đưa ra lựa chọn trọng tài viên một cách minh thị tại đơn này. Đây không chỉ là hành động mang tính thủ tục mà còn là cách doanh nghiệp:
- chủ động tham gia vào quá trình thành lập Hội đồng trọng tài;
- lựa chọn cơ cấu Hội đồng trọng tài phù hợp; và
- lựa chọn được trọng tài viên có chuyên môn, kinh nghiệm phù hợp với tính chất của vụ việc.
Việc chủ động ngay từ đầu giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí và tăng hiệu quả giải quyết tranh chấp tại trọng tài.
Kết luận
Một trong những ưu điểm nổi bật của cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài là cung cấp không gian cho phép doanh nghiệp thực hiện quyền tự do lựa chọn, bao gồm cả quyền tham gia thành lập Hội đồng trọng tài – chủ thể trực tiếp giải quyết tranh chấp.
Bên cạnh đó, việc lựa chọn Hội đồng trọng tài phù hợp không chỉ ảnh hưởng đến quá trình tố tụng mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả giải quyết tranh chấp và khả năng bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp.
– BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
