EN
Trong tố tụng trọng tài, trọng tài viên không chỉ là người đưa ra phán quyết để giải quyết tranh chấp mà còn là người:
- điều hành quá trình tố tụng;
- đánh giá chứng cứ;
- xem xét lập luận của các bên; và
- xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Vì vậy, để tranh chấp được giải quyết một cách hiệu quả, doanh nghiệp cần xây dựng cho mình một cái nhìn tổng quan, rõ ràng về các tiêu chí lựa chọn trọng tài viên để làm cơ sở cho việc thực hiện quyền chỉ định trọng tài viên một cách kịp thời và phù hợp.
1. Vai trò của trọng tài viên trong hoạt động giải quyết tranh chấp tại trọng tài
Trọng tài viên là chủ thể được lựa chọn hoặc được chỉ định bởi các bên hoặc Hội đồng trọng tài để giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại. Trong quá trình tố tụng, trọng tài viên sẽ tham gia Hội đồng trọng tài, điều hành việc giải quyết tranh chấp, xem xét chứng cứ, xử lý các yêu cầu tố tụng, tổ chức phiên họp và đưa ra phán quyết trọng tài.
Khác với cơ chế Tòa án, trong trọng tài thương mại, doanh nghiệp có thể:
- lựa chọn trọng tài viên;
- tham gia vào quá trình thành lập Hội đồng trọng tài; và
- cân nhắc chuyên môn và kinh nghiệm của người giải quyết tranh chấp phù hợp với vụ việc cụ thể.
Đây cũng là một trong những điểm thể hiện tính linh hoạt và quyền tự định đoạt của doanh nghiệp trong cơ chế giải quyết tranh chấp tại trọng tài.
2. Doanh nghiệp cần quan tâm những yếu tố nào khi lựa chọn trọng tài viên
(i) Chuyên môn và tầm nhìn phù hợp với lĩnh vực tranh chấp
Khi lựa chọn trọng tài viên, doanh nghiệp nên xem xét tính chất tranh chấp, lĩnh vực hoạt động cũng như mức độ chuyên môn kỹ thuật của vụ việc để có thể đưa ra lựa chọn trọng tài viên phù hợp. Trước đó, doanh nghiệp cần trả lời các câu hỏi:
- Người được lựa chọn có hiểu biết về lĩnh vực pháp luật đang tranh chấp không?
- Cách tiếp cận của người được lựa chọn về giải thích hợp đồng là gì?
- Người được lựa chọn có phải mẫu người hướng đến xây dựng sự đồng thuận hay không?
Một trọng tài viên có chuyên môn phù hợp thường sẽ giúp quá trình giải quyết tranh chấp:
- hiệu quả hơn;
- sát với thực tiễn kinh doanh hơn; và
- hạn chế các tranh luận không cần thiết trong quá trình tố tụng.
Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến việc “có giải quyết tranh chấp bằng trọng tài hay không”, mà còn đặc biệt chú trọng đến việc “ai sẽ là chủ thể giải quyết tranh chấp”.
(ii) Kinh nghiệm điều hành tố tụng trọng tài
Ngoài chuyên môn liên quan đến lĩnh vực tranh chấp, doanh nghiệp cũng nên quan tâm đến kinh nghiệm giải quyết tranh chấp bằng trọng tài cũng như khả năng điều hành tố tụng và khả năng xử lý các vấn đề phức tạp trong trọng tài của trọng tài viên được lựa chọn.
Trong nhiều trường hợp, khả năng quản lý tố tụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến:
- tiến độ xử lý vụ việc;
- chi phí tố tụng; và
- hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Đối với các tranh chấp phức tạp, có nhiều tài liệu hoặc nhiều bên tham gia, kỹ năng điều hành tố tụng của trọng tài viên thường là yếu tố doanh nghiệp nên đặc biệt cân nhắc xem xét.
(iii) Khả năng xử lý tranh chấp có yếu tố quốc tế
Đối với các tranh chấp quốc tế, trước khi thực hiện quyền chỉ định trọng tài viên, doanh nghiệp cần cân nhắc thêm các tiêu chí sau đây để quá trình giải quyết tranh chấp diễn ra nhanh chóng, hiệu quả và thực tiễn hơn:
- khả năng sử dụng ngoại ngữ;
- kinh nghiệm xử lý giao dịch quốc tế;
- hiểu biết về tập quán thương mại quốc tế liên quan đến tranh chấp; và
- kinh nghiệm giải quyết tranh chấp xuyên biên giới.
(iv) Tính độc lập và khách quan
Một trong những yếu tố đặc biệt quan trọng khi lựa chọn trọng tài viên là tính độc lập và khách quan. Do đó, ngoài việc thực hiện quyền lựa chọn trọng tài viên của mình, doanh nghiệp cũng cần có sự theo dõi, tìm hiểu về trọng tài viên được chỉ định, lựa chọn bởi bên đối lập hoặc trung tâm trọng tài để tránh các trường hợp về:
- xung đột lợi ích;
- quan hệ với các bên tranh chấp;
- quan hệ với luật sư hoặc người đại diện của các bên; hoặc
- các tình huống có thể ảnh hưởng đến tính vô tư của trọng tài viên.
Nếu có căn cứ cho rằng trọng tài viên đó không bảo đảm tính độc lập hoặc khách quan, doanh nghiệp có thể thực hiện quyền yêu cầu thay đổi trọng tài viên theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại. Đây cũng là cơ chế giúp bảo đảm tính công bằng và niềm tin của các bên đối với quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
(v) Sự sẵn sàng khi tham gia giải quyết tranh chấp
Tiêu chí kinh nghiệm cũng có thể gặp mâu thuẫn với tiêu chí sẵn sàng khi những trọng tài viên giàu kinh nghiệm cũng thường là những trọng tài viên bận rộn nhất. Ngay từ đầu, việc thiếu sẵn sàng về thời gian sẽ dẫn đến chậm trễ đáng kể trong việc triệu tập các phiên họp hay ban hành phán quyết và từ đó sẽ khiến doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn khi quá trình giải quyết tranh chấp không diễn ra theo kế hoạch và kỳ vọng ban đầu.
Do đó, để đảm bảo quá trình tố tụng diễn ra hiệu quả, trước khi thực hiện việc chỉ định, việc đảm bảo chắc chắn về sự sẵn sàng của một trọng tài viên cũng quan trọng không kém như việc xác nhận về chuyên môn, kinh nghiệm của trọng tài viên được lựa chọn.
3. Vì sao doanh nghiệp cần quan tâm đến việc lựa chọn trọng tài viên?
Bên cạnh hiểu biết về vai trò và những tiêu chuẩn cơ bản để lựa chọn trọng tài viên, hiểu được vì sao mình cần quan tâm đến việc lựa chọn trọng tài viên chính là bước đầu tiên quan trọng để doanh nghiệp thực hiện tốt quyền được chỉ định trọng tài viên của mình.
Trong nhiều trường hợp, việc thực hiện quyền chỉ định trọng tài viên tham gia giải quyết tranh chấp là cơ sở để doanh nghiệp:
- thực hiện quyền tự do lựa chọn của mình;
- lựa chọn được người có chuyên môn, kinh nghiệm phù hợp với tính chất tranh chấp;
- củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào kết quả giải quyết tranh chấp; và
- chủ động xây dựng chiến lược xử lý vụ việc ngay từ đầu.
Mỗi bên sẽ được lựa chọn ít nhất mỗi người phân xử để lắng nghe vụ việc của mình. Điều này đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong các tranh chấp có tính quốc tế, nơi mà bên cạnh những vấn đề về mặt thủ tục còn tồn tại sự khác biệt về ngôn ngữ, truyền thống, văn hóa giữa các doanh nghiệp và cả chính Hội đồng trọng tài. Trọng tài viên được lựa chọn bởi doanh nghiệp có thể đảm bảo rằng Hội đồng trọng tài hiểu vụ việc giữa các bên một cách thích đáng.
4. Check list giúp doanh nghiệp kiểm tra nhanh lựa chọn của mình
Trước khi đưa ra lựa chọn trọng tài viên thuộc Hội đồng trọng tài, doanh nghiệp có thể kiểm tra nhanh bằng cách đối chiếu lựa chọn của mình với một số tiêu chí sau đây:
- Trọng tài viên có kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh chấp hay không?
- Có kinh nghiệm giải quyết tranh chấp quốc tế hoặc tranh chấp xuyên biên giới không?
- Có kỹ năng điều hành tố tụng và quản lý vụ việc không?
- Có dấu hiệu xung đột lợi ích hoặc vấn đề ảnh hưởng đến tính độc lập không?
- Có sẵn sàng tham gia xuyên suốt vào quá trình giải quyết tranh chấp không?
Trong nhiều trường hợp, việc đánh giá các yếu tố này từ đầu có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn khi tham gia giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
Kết luận
Trong trọng tài thương mại, việc lựa chọn trọng tài viên không chỉ là một bước tố tụng mà còn là yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Vì vậy, bên cạnh việc lựa chọn trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp cũng nên chủ động quan tâm đến vấn đề chỉ định trọng tài viên tham gia Hội đồng trọng tài. Trong nhiều trường hợp, người trực tiếp giải quyết tranh chấp có thể ảnh hưởng đáng kể đến tiến độ tố tụng, chi phí giải quyết tranh chấp, cách đánh giá chứng cứ và hiệu quả xử lý vụ việc trên thực tế.
— BAN THƯ KÝ VTA —
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
