EN
Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp dù lựa chọn trọng tài nhưng lại chưa thực sự hiểu rõ bản chất của cơ chế này cũng như điều kiện để trọng tài có thể vận hành trên thực tế. Kết quả là điều khoản trọng tài trong hợp đồng thường được xây dựng chưa đầy đủ, thiếu rõ ràng hoặc tồn tại những nội dung mâu thuẫn.
Lúc này, doanh nghiệp chưa kịp giải quyết nội dung tranh chấp đã phải mất thêm thời gian để tranh luận về chính cơ chế giải quyết mà mình đã lựa chọn.
Do đó, việc xây dựng một điều khoản trọng tài rõ ràng, đầy đủ và có khả năng vận hành trên thực tế không chỉ là vấn đề kỹ thuật soạn thảo hợp đồng mà trở thành một phần quan trọng trong hoạt động quản trị rủi ro pháp lý của doanh nghiệp.
1. Thế nào là điều khoản trọng tài không rõ ràng?
Điều khoản trọng tài là thỏa thuận của doanh nghiệp về việc đưa tranh chấp phát sinh từ hợp đồng ra giải quyết tại trọng tài. Tuy nhiên, không phải mọi điều khoản trọng tài đều có khả năng vận hành hiệu quả trên thực tế.
Một điều khoản trọng tài có thể bị xem là không rõ ràng khi thuộc vào một trong số các trường hợp sau đây:
- không xác định rõ phạm vi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài;
- không xác định rõ hình thức trọng tài;
- ghi sai hoặc không xác định rõ tên trung tâm trọng tài;
- quy định đồng thời nhiều cơ chế giải quyết tranh chấp; hoặc
- không quy định về địa điểm, ngôn ngữ, luật áp dụng giải quyết tranh chấp,…
Về bản chất, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp có mong muốn sử dụng trọng tài hay không, mà nằm ở việc điều khoản trọng tài có đủ rõ ràng để cơ chế này thực sự vận hành trên thực tế hay không.
Một điều khoản trọng tài thiếu rõ ràng có thể khiến các bên mất nhiều thời gian để tranh cãi về chính cơ chế giải quyết tranh chấp trước cả khi nội dung tranh chấp được xem xét.
2. Doanh nghiệp đối mặt với rủi ro gì từ điều khoản trọng tài không rõ ràng?
(i) Phát sinh tranh chấp về thẩm quyền của trọng tài
Trong nhiều trường hợp, một điều khoản trọng tài không rõ ràng có thể khiến cho doanh nghiệp phải mất nhiều thời gian để tranh luận:
- điều khoản trọng tài có hiệu lực hay không?
- trung tâm trọng tài nào có thẩm quyền? hay
- tranh chấp có thuộc phạm vi điều khoản trọng tài hay không?
Khi đó, doanh nghiệp phải mất nhiều thời gian để giải quyết các vấn đề chưa được làm rõ trước cả khi Hội đồng trọng tài xem xét nội dung tranh chấp.
(ii) Gia tăng đáng kể chi phí, thời gian để xử lý tranh chấp
Khi điều khoản trọng tài không rõ ràng, doanh nghiệp có thể phải:
- xử lý thêm các tranh luận thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài;
- thay đổi chiến lược giải quyết tranh chấp;
- khó kiểm soát tiến trình tố tụng…
Những vấn đề phát sinh trên làm cho thời gian giải quyết tranh chấp bị kéo dài. Điều này đặc biệt có ảnh hưởng đến các tranh chấp mà thời gian là yếu tố cần được ưu tiên như tranh chấp liên quan đến:
- công nợ trong hợp đồng mua bán hàng hóa;
- nghĩa vụ thanh toán trong hợp đồng xây dựng khi đã nghiệm thu;
- nghĩa vụ trả nợ trong các khoản vay hoặc quan hệ tín dụng,…
Trong thực tế kinh doanh, việc kéo dài thời gian xử lý tranh chấp không chỉ làm gia tăng chi phí pháp lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch vận hành và kinh doanh của doanh nghiệp.
(iii) Đối mặt với nguy cơ không sử dụng được trọng tài như thỏa thuận ban đầu
Nhiều doanh nghiệp lựa chọn trọng tài thương mại vì:
- tính bảo mật;
- tính linh hoạt;
- được lựa chọn trọng tài viên mà doanh nghiệp tín nhiệm;
- phù hợp với tính chất hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, nếu điều khoản trọng tài được xác lập không rõ ràng, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với rủi ro không sử dụng được trọng tài và buộc phải chuyển sang một cơ chế giải quyết tranh chấp khác ngoài dự tính ban đầu.
Khi đó, doanh nghiệp không chỉ mất đi khả năng chủ động kích hoạt cơ chế giải quyết tranh chấp mình đã lựa chọn mà còn bỏ lỡ những lợi ích do phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài mang lại.
3. Vì sao doanh nghiệp thường gặp những rủi ro này?
(i) Chưa hiểu được tầm quan trọng của điều khoản trọng tài
Nhiều doanh nghiệp thường tập trung vào các điều khoản về:
- giá cả;
- tiến độ thực hiện hợp đồng;
- quyền và nghĩa vụ các bên; hoặc
- các điều khoản quy định về chế tài,….
Trong khi đó, điều khoản giải quyết tranh chấp lại thường:
- được giữ nguyên từ các mẫu hợp đồng cũ; hoặc
- tham khảo mẫu trên internet mà không rà soát lại tính phù hợp với giao dịch cụ thể.
Tuy nhiên, đây lại là điều khoản quyết định đến khả năng áp dụng trọng tài trong tương lai.
(ii) Điều khoản được hoàn thiện quá nhanh trong quá trình ký kết
Có nhiều trường hợp, doanh nghiệp tiến hành xác lập hợp đồng trong điều kiện thời gian giới hạn. Khi đó, điều khoản trọng tài thường được bên còn lại soạn thảo sẵn kèm theo hợp đồng, doanh nghiệp không có nhiều thời gian để rà soát kỹ, hiệu chỉnh lại điều khoản này.
4. Doanh nghiệp nên làm gì để hạn chế rủi ro?
(i) Chủ động xây dựng điều khoản trọng tài rõ ràng ngay từ đầu
Để đảm bảo khả năng vận hành của điều khoản trọng tài trên thực tế, doanh nghiệp cần xác định rõ:
- cơ chế giải quyết tranh chấp;
- phạm vi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài;
- trung tâm trọng tài có thẩm quyền;
- luật áp dụng cho tố tụng trọng tài và giải quyết tranh chấp;
- số lượng trọng tài viên;
- địa điểm, ngôn ngữ tố tụng trọng tài;
- thỏa thuận rõ về việc áp dụng thủ tục rút gọn (nếu có).
Khi soạn thảo điều khoản trọng tài, doanh nghiệp cần hiểu rằng: điều khoản trọng tài càng rõ ràng thì khả năng phát sinh tranh chấp về thủ tục và thẩm quyền càng hạn chế.
(ii) Xem điều khoản trọng tài như một phần của quản trị rủi ro pháp lý
Điều khoản trọng tài không nên được xem là “phần phụ” của hợp đồng mà nên được doanh nghiệp nhìn nhận như một “công cụ” giúp hạn chế các rủi ro pháp lý phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Ở góc độ quản trị, việc xây dựng điều khoản trọng tài phù hợp, rõ ràng ngay từ đầu cũng là một phần của chiến lược kiểm soát rủi ro trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
(iii) Tham khảo điều khoản trọng tài mẫu
Để hạn chế rủi ro từ điều khoản trọng tài không rõ ràng, trong quá trình soạn thảo, doanh nghiệp có thể tham khảo điều khoản mẫu của Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) và điều chỉnh lại cho phù hợp với tính chất của tranh chấp và mục tiêu của doanh nghiệp.
Điều khoản trọng tài mẫu của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến Hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc Tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Hội đồng trọng tài gồm 03 (ba) trọng tài viên. Địa điểm trọng tài là TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam. Luật áp dụng cho Hợp đồng này là Pháp luật Việt Nam. Ngôn ngữ Trọng tài là tiếng Việt.”
5. Kết luận
Điều khoản trọng tài không chỉ là một nội dung mang tính kỹ thuật trong hợp đồng, mà còn là nền tảng để cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài có thể vận hành trên thực tế.
Một điều khoản trọng tài không rõ ràng có thể khiến doanh nghiệp mất đi sự chủ động, gia tăng chi phí, thời gian giải quyết tranh chấp hoặc thậm chí không sử dụng được trọng tài như thỏa thuận ban đầu.
Vì vậy, việc xây dựng một điều khoản trọng tài rõ ràng ngay từ thời điểm xác lập hợp đồng không chỉ là sự đảm bảo về mặt pháp lý mà còn là một phần quan trọng của chiến lược quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
– BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
