EN
Trong bối cảnh đó, trọng tài thương mại ngày càng được nhiều doanh nghiệp lựa chọn nhờ khả năng tạo lập một cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính trung lập, trao cho các bên nhiều quyền chủ động trong quá trình tố tụng, đồng thời tạo điều kiện để phán quyết có thể được công nhận, thi hành tại nhiều quốc gia.
Vậy điều gì giúp trọng tài có thể đáp ứng những yêu cầu này và tạo được niềm tin cho doanh nghiệp trong các giao dịch xuyên biên giới? Việc hiểu rõ những yếu tố tạo nên tính quốc tế và độ tin cậy của trọng tài sẽ giúp doanh nghiệp có thêm cơ sở để lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp ngay từ giai đoạn đàm phán và ký kết hợp đồng.
1. Tính quốc tế: Từ cơ chế giải quyết tranh chấp đến Khả năng công nhận và thi hành phán quyết xuyên biên giới
Trọng tài tạo ra một cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính trung lập
Đối với các giao dịch có yếu tố nước ngoài, việc đưa tranh chấp ra Tòa án thường đồng nghĩa với việc vụ việc được giải quyết theo pháp luật và thủ tục tố tụng của một quốc gia nhất định. Điều này có thể khiến một bên lo ngại khi phải tham gia tố tụng tại quốc gia của đối tác, đặc biệt trong những tranh chấp có giá trị lớn hoặc liên quan đến nhiều hệ thống pháp luật khác nhau.
Khác với Tòa án, trọng tài thương mại cho phép các bên chủ động thỏa thuận nhiều yếu tố quan trọng của cơ chế giải quyết tranh chấp. Trên thực tế, các bên có thể thỏa thuận lựa chọn:
- Trung tâm trọng tài;
- Nơi tiến hành tố tụng trọng tài;
- Ngôn ngữ tố tụng;
- Số lượng trọng tài viên;
- Cách thức chỉ định trọng tài viên;
- Luật áp dụng giải quyết tranh chấp trong một số trường hợp,…
Nhờ quyền chủ động này, các bên không nhất thiết phải phụ thuộc vào hệ thống tài phán của một quốc gia mà có thể cùng thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp tương đối trung lập, phù hợp với đặc điểm của giao dịch và lợi ích của các bên.
Phán quyết có khả năng được công nhận và thi hành xuyên biên giới
Đối với doanh nghiệp, mục tiêu cuối cùng của việc giải quyết tranh chấp không chỉ là nhận được một phán quyết có lợi mà còn là khả năng hiện thực hóa quyền và lợi ích hợp pháp của mình trên thực tế.
Đối với các giao dịch có yếu tố nước ngoài, nơi giải quyết tranh chấp và nơi bên phải thi hành có tài sản hoặc có trụ sở có thể thuộc những quốc gia khác nhau. Chính vì vậy, giá trị của trọng tài không chỉ nằm ở việc giải quyết tranh chấp giữa các bên đến từ nhiều quốc gia mà còn ở việc phán quyết trọng tài có cơ chế để được công nhận và thi hành ngoài quốc gia nơi phán quyết được ban hành.
Hiện nay, Công ước New York năm 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài (đây là một trong những điều ước quốc tế thành công nhất trong lĩnh vực thương mại quốc tế và là nền tảng quan trọng giúp phán quyết trọng tài được công nhận, thi hành tại nhiều quốc gia) đã thiết lập khuôn khổ pháp lý cho việc công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại các quốc gia thành viên. Theo đó, nếu đáp ứng các điều kiện theo Công ước và pháp luật của quốc gia nơi yêu cầu thi hành, bên được thi hành có thể yêu cầu công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại quốc gia nơi bên phải thi hành có tài sản.
Nhờ cơ chế này, việc công nhận và thi hành phán quyết trọng tài ở nước ngoài trở thành một trong những đặc điểm quan trọng tạo nên tính quốc tế của trọng tài thương mại, đồng thời góp phần nâng cao khả năng bảo vệ và thu hồi quyền lợi của doanh nghiệp trong các giao dịch xuyên biên giới.
2. Độ tin cậy: Sự kết hợp giữa quyền tự do lựa chọn và các cơ chế bảo đảm
Độ tin cậy của trọng tài thương mại không chỉ đến từ quyền tự do thỏa thuận của các bên mà còn được xây dựng thông qua các cơ chế bảo đảm tính công bằng, khách quan của quá trình giải quyết tranh chấp và giá trị pháp lý của phán quyết cuối cùng.
Doanh nghiệp có quyền lựa chọn người trực tiếp giải quyết tranh chấp
Một trong những điểm khác biệt của trọng tài thương mại so với Tòa án là doanh nghiệp có quyền tham gia lựa chọn trọng tài viên – người trực tiếp giải quyết tranh chấp. Nếu như tại Tòa án, Thẩm phán được phân công theo quy định của cơ quan có thẩm quyền thì trong trọng tài thương mại, các bên có thể lựa chọn hoặc tham gia chỉ định trọng tài viên theo thỏa thuận và quy tắc tố tụng áp dụng.
Quyền lựa chọn này có ý nghĩa đặc biệt đối với những tranh chấp có tính chuyên môn cao như: xây dựng, năng lượng, logistics, tài chính, công nghệ hoặc thương mại quốc tế. Doanh nghiệp có thể lựa chọn những trọng tài viên có kinh nghiệm và hiểu biết phù hợp với lĩnh vực tranh chấp, từ đó giúp quá trình giải quyết tranh chấp được tiếp cận trên cơ sở chuyên môn phù hợp hơn. Bên cạnh đó, trọng tài viên do doanh nghiệp lựa chọn còn phải đáp ứng các yêu cầu về tính độc lập, khách quan và vô tư trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Tính linh hoạt luôn đi cùng những nguyên tắc bảo đảm sự công bằng
Một trong những đặc điểm khiến trọng tài thương mại phù hợp với hoạt động kinh doanh là tính linh hoạt trong việc tổ chức quá trình giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, tính linh hoạt không đồng nghĩa với việc các bên có thể tiến hành tố tụng một cách tùy nghi.
Bên cạnh quyền thỏa thuận về nhiều vấn đề của thủ tục giải quyết tranh chấp, quá trình tố tụng trọng tài vẫn phải bảo đảm những nguyên tắc cơ bản nhằm duy trì sự công bằng giữa các bên, bao gồm:
- quyền được trình bày yêu cầu;
- quyền cung cấp chứng cứ;
- quyền phản hồi chứng cứ và lập luận của bên kia,…
Những bảo đảm này giúp cân bằng giữa hai yêu cầu tưởng chừng đối lập: một mặt, trọng tài vẫn giữ được sự linh hoạt cần thiết để đáp ứng yêu cầu của hoạt động kinh doanh; mặt khác, quá trình giải quyết tranh chấp vẫn được thực hiện trên cơ sở công bằng, minh bạch và tôn trọng quyền tố tụng của các bên. Chính sự kết hợp giữa quyền tự do thỏa thuận và các nguyên tắc tố tụng cơ bản đã góp phần tạo nên độ tin cậy của trọng tài thương mại trong thực tiễn.
Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm và khả năng yêu cầu thi hành
Trong trọng tài thương mại, phán quyết trọng tài có tính chung thẩm và ràng buộc đối với các bên kể từ thời điểm được ban hành. Điều này có nghĩa là tranh chấp không tiếp tục được xem xét lại về nội dung thông qua thủ tục kháng cáo thông thường như đối với bản án của Tòa án. Theo đó, phán quyết trọng tài còn có giá trị ràng buộc đối với các bên. Nếu bên phải thi hành không tự nguyện thực hiện phán quyết, bên được thi hành có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền công nhận (đối với phán quyết nước ngoài) hoặc tổ chức thi hành theo quy định của pháp luật.
Đối với các tranh chấp có yếu tố nước ngoài, khả năng yêu cầu công nhận và thi hành phán quyết tại quốc gia khác theo Công ước New York năm 1958 là yếu tố tạo nên tính quốc tế của trọng tài. Trong khi đó, tính chung thẩm, giá trị ràng buộc và khả năng yêu cầu thi hành là những yếu tố củng cố niềm tin của doanh nghiệp rằng quá trình giải quyết tranh chấp sẽ dẫn đến một kết quả có giá trị pháp lý và có khả năng được thực hiện trên thực tế.
3. Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi lựa chọn và sử dụng phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài?
Sau khi hiểu những yếu tố tạo nên tính quốc tế và độ tin cậy của trọng tài thương mại, doanh nghiệp cũng cần lưu ý rằng những giá trị này không tự động được bảo đảm trong mọi trường hợp. Hiệu quả của trọng tài phụ thuộc đáng kể vào cách doanh nghiệp xây dựng thỏa thuận trọng tài, thực hiện quyền lựa chọn và tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp.
Soạn thảo điều khoản trọng tài rõ ràng và phù hợp ngay từ khi giao kết hợp đồng
Việc xây dựng một điều khoản trọng tài rõ ràng và phù hợp ngay từ khi giao kết hợp đồng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm cơ chế trọng tài có thể được áp dụng hiệu quả khi tranh chấp phát sinh.
Khi soạn thảo điều khoản trọng tài, doanh nghiệp cần cân nhắc các vấn đề như:
- lựa chọn tổ chức trọng tài phù hợp;
- xác định phạm vi tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài;
- xác định nơi tiến hành trọng tài;
- lựa chọn ngôn ngữ tố tụng,…
Một điều khoản trọng tài không rõ ràng có thể dẫn đến tranh chấp về sự tồn tại, hiệu lực hoặc phạm vi áp dụng của thỏa thuận trọng tài, từ đó ảnh hưởng đến khả năng đưa tranh chấp ra giải quyết bằng trọng tài.
Sử dụng hiệu quả quyền lựa chọn trong trọng tài
Quyền tự do lựa chọn là một trong những giá trị quan trọng của trọng tài thương mại. Do đó, doanh nghiệp cần có sự tìm hiểu, nghiên cứu kỹ càng trước khi đưa ra lựa chọn để sử dụng hiệu quả các quyền này. Một lựa chọn không phù hợp ngay từ đầu có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của toàn bộ quá trình tố tụng. Chẳng hạn, việc lựa chọn một tổ chức trọng tài thiếu kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh chấp hoặc một trọng tài viên chưa thực sự phù hợp với tính chất vụ việc có thể dẫn đến những khó khăn trong quá trình giải quyết, làm gia tăng thời gian và chi phí cho các bên.
Doanh nghiệp có thể tham khảo bài viết Quyền tự do thỏa thuận của doanh nghiệp trong trọng tài: Doanh nghiệp được lựa chọn gì? để có thể sử dụng hiệu quả quyền lựa chọn trong quá trình giải quyết tranh chấp tại trọng tài.
Tìm hiểu khả năng công nhận và thi hành phán quyết ngay từ đầu
Đối với doanh nghiệp, mục tiêu cuối cùng của việc giải quyết tranh chấp không chỉ là nhận được một phán quyết có lợi mà còn là khả năng hiện thực hóa quyền lợi của mình trên thực tế. Một số vấn đề doanh nghiệp cần cân nhắc bao gồm:
- đối tác có tài sản tại quốc gia nào;
- quốc gia nơi có tài sản có cơ chế công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài như thế nào;
- khả năng công nhận và thi hành phán quyết tại quốc gia đó;
- những trở ngại pháp lý hoặc thực tiễn có thể phát sinh.
Việc đánh giá khả năng thi hành ngay từ giai đoạn lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định phù hợp hơn với mục tiêu bảo vệ quyền lợi của mình, thay vì chỉ tập trung vào việc đạt được một phán quyết có lợi.
Kết luận
Đối với doanh nghiệp hoạt động trong môi trường kinh doanh xuyên biên giới, việc hiểu đúng bản chất của trọng tài thương mại không chỉ giúp doanh nghiệp lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp mà còn góp phần xây dựng chiến lược quản trị rủi ro pháp lý hiệu quả ngay từ giai đoạn đàm phán và ký kết hợp đồng.
Nhờ phương thức giải quyết tranh chấp có tính quốc tế và độ tin cậy, trọng tài thương mại đã trở thành một lựa chọn được nhiều doanh nghiệp cân nhắc khi tham gia các giao dịch có yếu tố nước ngoài.
– BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
