EN
Khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp có thực sự kiểm soát được cách giải quyết?
Trong hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp quen với việc tự do thỏa thuận: từ giá cả, phương thức thanh toán đến cách phân bổ quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng.
Tuy nhiên, khi tranh chấp phát sinh, nhiều doanh nghiệp lại rơi vào trạng thái bị động. Cách thức giải quyết tranh chấp thường vận hành theo một quy trình đã được thiết lập sẵn, khiến doanh nghiệp chủ yếu tham gia, thay vì thực sự kiểm soát cách thức nó diễn ra. Trong nhiều trường hợp, khi tranh chấp được giải quyết tại Tòa án, quá trình tố tụng chủ yếu tuân theo khuôn khổ pháp luật đã được thiết lập, nên không gian để các bên chủ động định hình cách thức giải quyết thường hạn chế hơn.
Với trọng tài, câu chuyện lại khác.
Trong trọng tài, quyền tự do thỏa thuận không dừng lại ở hợp đồng, mà tiếp tục được thể hiện trong chính cách tranh chấp được giải quyết.
Vì sao quyền tự do thỏa thuận là nền tảng của trọng tài?
Trọng tài không vận hành chủ yếu trên cơ sở thẩm quyền công quyền được ấn định sẵn, mà được hình thành và vận hành trên cơ sở sự thỏa thuận của các bên trong khuôn khổ pháp luật cho phép.
Điều này có nghĩa là, khi lựa chọn trọng tài, doanh nghiệp không chỉ lựa chọn một phương thức giải quyết tranh chấp, mà còn có thể chủ động định hình cách thức phương thức đó vận hành.
Nói cách khác, trọng tài không chỉ là một cơ chế, mà là một không gian pháp lý cho phép doanh nghiệp kiểm soát cách tranh chấp của mình được giải quyết.
Doanh nghiệp thực sự kiểm soát được gì trong trọng tài?
Trong thực tiễn, quyền tự do thỏa thuận trong trọng tài được thể hiện thông qua khả năng doanh nghiệp chủ động quyết định nhiều yếu tố quan trọng của quá trình giải quyết tranh chấp.
(1) Kiểm soát việc có sử dụng trọng tài hay không
Khác với Tòa án – nơi có thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo quy định pháp luật, doanh nghiệp có quyền lựa chọn sử dụng hoặc không sử dụng trọng tài.
Quyền lựa chọn này có thể được xác lập ngay từ khi ký kết hợp đồng, thông qua điều khoản trọng tài, hoặc được thỏa thuận sau khi tranh chấp phát sinh.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng có thể lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp bằng:
- trọng tài tại một trung tâm trọng tài cụ thể; hoặc
- trọng tài vụ việc (ad hoc) với trình tự, thủ tục do các bên thỏa thuận.
Ngay từ bước đầu, doanh nghiệp đã có thể chủ động quyết định có sử dụng trọng tài hay không và sử dụng theo mô hình nào.
(2) Kiểm soát ai sẽ giải quyết tranh chấp
Một trong những điểm khác biệt quan trọng của trọng tài là doanh nghiệp có thể lựa chọn trọng tài viên – người trực tiếp giải quyết tranh chấp.
Thông qua quyền này, doanh nghiệp có thể:
- lựa chọn người am hiểu lĩnh vực kinh doanh liên quan;
- ưu tiên người có kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với loại tranh chấp;
- lựa chọn người mà các bên tin tưởng về năng lực và tính độc lập.
Điều này cho phép doanh nghiệp không chỉ lựa chọn cơ chế, mà còn chủ động lựa chọn người đưa ra quyết định trong tranh chấp của mình.
(3) Kiểm soát khuôn khổ pháp lý và điều kiện tố tụng
Trong trọng tài, doanh nghiệp có thể thỏa thuận về:
- địa điểm giải quyết tranh chấp;
- ngôn ngữ tố tụng;
- luật áp dụng để giải quyết tranh chấp.
Đặc biệt trong các tranh chấp có yếu tố quốc tế, các yếu tố này có ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, khả năng tham gia tố tụng và mức độ thuận lợi của doanh nghiệp.
Việc chủ động lựa chọn các yếu tố này giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và kiểm soát tốt hơn môi trường pháp lý của tranh chấp.
(4) Kiểm soát cách thức và thủ tục giải quyết tranh chấp
Trọng tài cho phép các bên thỏa thuận về nhiều khía cạnh của thủ tục tố tụng, như:
- số lượng trọng tài viên;
- hình thức tổ chức phiên họp (trực tiếp hoặc trực tuyến);
- lịch trình và cách thức trao đổi bản trình bày;
- phạm vi và cách thức cung cấp chứng cứ;
- mức độ đơn giản hoặc phức tạp của thủ tục.
Trong thực tiễn, các thỏa thuận này thường được Hội đồng trọng tài ghi nhận ngay từ giai đoạn đầu, giúp quá trình tố tụng được thiết kế phù hợp với tính chất của tranh chấp và nhu cầu của doanh nghiệp.
Nhờ đó, doanh nghiệp không chỉ tham gia tố tụng, mà có thể định hình cách thức tố tụng diễn ra.
Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi sử dụng quyền này?
Quyền tự do thỏa thuận trong trọng tài mang lại nhiều lợi thế, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi được sử dụng đúng cách.
(1) Tự do nhưng không tuyệt đối
Quyền này phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Những thỏa thuận vượt quá giới hạn này có thể không được công nhận hoặc không thể thực thi.
(2) Thỏa thuận phải rõ ràng và khả thi
Một điều khoản trọng tài thiếu rõ ràng có thể dẫn đến tranh chấp về thẩm quyền, kéo dài thời gian giải quyết và làm giảm hiệu quả của cơ chế này.
(3) Quyền đi kèm với trách nhiệm
Một cơ chế linh hoạt như trọng tài chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp hiểu rõ mình đang lựa chọn điều gì và sử dụng quyền này một cách có chủ đích. Quyền tự do thỏa thuận chỉ thực sự có giá trị khi được sử dụng một cách có ý thức và phù hợp với mục tiêu kinh doanh.
Kết luận
Quyền tự do thỏa thuận là nền tảng của trọng tài thương mại.
Tuy nhiên, giá trị của quyền này không nằm ở việc doanh nghiệp “được lựa chọn”, mà nằm ở cách doanh nghiệp sử dụng các lựa chọn đó trong thực tiễn.
Khi được khai thác đúng cách, quyền tự do thỏa thuận không chỉ là một nguyên tắc pháp lý, mà trở thành công cụ giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát rủi ro và định hình cách tranh chấp của mình được giải quyết.
— BAN THƯ KÝ VTA —
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
