EN
Khi nào tranh chấp có thể được giải quyết bằng trọng tài?
Trọng tài không có thẩm quyền đương nhiên như Tòa án. Để một tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài, doanh nghiệp cần đáp ứng những điều kiện nhất định. Một tranh chấp chỉ có thể được giải quyết bằng trọng tài khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện:
(i) tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Trọng tài; và
(ii) doanh nghiệp có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
Đây là hai điều kiện mang tính nền tảng; thiếu một trong hai, trọng tài sẽ không có thẩm quyền, dù doanh nghiệp có mong muốn sử dụng cơ chế này.
Những trường hợp doanh nghiệp có thể sử dụng trọng tài
Trên thực tế, phần lớn các tranh chấp trong hoạt động kinh doanh đều có thể giải quyết bằng trọng tài. Tuy nhiên, mức độ phù hợp và khả năng áp dụng có thể khác nhau tùy từng trường hợp.
(1) Nhóm tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh
Đây là nhóm tranh chấp phổ biến nhất và cũng là nhóm phù hợp nhất với trọng tài. Một số tranh chấp trong kinh doanh thường gặp như:
- tranh chấp từ hợp đồng mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ;
- tranh chấp hợp đồng tín dụng, ngân hàng;
- tranh chấp trong quan hệ phân phối, đại lý;
- tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng, thi công;
- tranh chấp liên quan đến vận chuyển, logistics; hoặc
- từ các hoạt động kinh doanh khác.
Điểm chung của các tranh chấp này là đều phát sinh từ hoạt động kinh doanh, nhằm tìm kiếm lợi nhuận. Các hợp đồng giao dịch có mục đích kinh doanh được ký kết giữa doanh nghiệp và doanh nghiệp, doanh nghiệp và cá nhân hay giữa các cá nhân với nhau khi phát sinh tranh chấp đều có thể được giải quyết bởi trọng tài.
Vì vậy, nếu tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện các hoạt động kinh doanh, thương mại, thì đây là loại tranh chấp có thể được giải quyết bằng trọng tài — khi các bên có thỏa thuận trọng tài bằng hình thức ký kết một thỏa thuận trọng tài độc lập hoặc đưa điều khoản trọng tài vào trong hợp đồng giao dịch, kinh doanh.
Bên cạnh đó, trong thực tế còn có các tranh chấp phát sinh trong quá trình tổ chức và vận hành doanh nghiệp, như:
- Tranh chấp về góp vốn, mua cổ phần;
- Tranh chấp giữa cổ đông và công ty;
- Yêu cầu hủy bỏ nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên;
- Tranh chấp liên quan đến người quản lý doanh nghiệp.
Các tranh chấp này vẫn gắn với hoạt động kinh doanh, tuy nhiên khả năng đưa ra trọng tài phụ thuộc nhiều vào cách thiết kế thỏa thuận trọng tài. Do đó, với nhóm tranh chấp này, doanh nghiệp cần chủ động thiết kế điều khoản trọng tài trong điều lệ hoặc trong các thỏa thuận giữa các bên ngay từ đầu, nhằm bảo đảm khả năng áp dụng khi tranh chấp phát sinh.
(2) Tranh chấp giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại
Trọng tài không chỉ giải quyết các tranh chấp giữa doanh nghiệp với nhau, mà còn giải quyết các tranh chấp giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại.
Trong thực tế, doanh nghiệp thường phát sinh tranh chấp với nhiều chủ thể khác nhau, như:
- Cá nhân (khách hàng, nhà đầu tư, đối tác);
- Đối tác cung cấp dịch vụ độc lập;
- Tổ chức không hoạt động vì mục đích kinh doanh;
- Đối tác nước ngoài trong các giao dịch xuyên biên giới.
Các quan hệ này có thể xuất hiện trong nhiều tình huống quen thuộc, chẳng hạn:
- Doanh nghiệp cho cá nhân vay tiền phục vụ hoạt động kinh doanh;
- Doanh nghiệp cho thuê tài sản, mặt bằng hoặc thiết bị;
- Cá nhân cung cấp dịch vụ cho doanh nghiệp theo hợp đồng;
- Doanh nghiệp ký kết giao dịch với đối tác nước ngoài…
Trong những trường hợp này, dù bên còn lại không phải là doanh nghiệp, tranh chấp vẫn có thể được giải quyết bằng trọng tài nếu: tranh chấp phát sinh từ hoạt động có tính chất thương mại của ít nhất một bên; và các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
Điều này cho thấy, việc áp dụng trọng tài không bị giới hạn trong phạm vi “doanh nghiệp – doanh nghiệp”, mà phụ thuộc vào bản chất của hoạt động phát sinh tranh chấp, từ đó cho phép doanh nghiệp linh hoạt sử dụng trọng tài trong các quan hệ kinh doanh ngày càng đa dạng.
(3) Nhóm tranh chấp pháp luật quy định giải quyết bằng trọng tài
Bên cạnh các tranh chấp phát sinh trực tiếp từ hoạt động kinh doanh, pháp luật còn quy định một số loại tranh chấp khác có thể được giải quyết bằng trọng tài. Có thể kể đến như:
- Các tranh chấp phát sinh từ giao dịch về nhà ở và quyền sử dụng đất, như mua bán nhà, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quản lý và vận hành nhà chung cư;
- Các tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ bảo mật thông tin, không cạnh tranh hoặc các thỏa thuận độc lập giữa doanh nghiệp và đối tác, kể cả trong quá trình hợp tác hoặc làm việc;
- Các tranh chấp khác mà pháp luật chuyên ngành cho phép các bên lựa chọn cơ chế trọng tài để giải quyết.
Những trường hợp này cho thấy, trọng tài không chỉ giới hạn trong các tranh chấp “kinh doanh thuần túy”, mà còn có thể được áp dụng linh hoạt trong nhiều quan hệ pháp lý gắn với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Vì vậy, việc chủ động thiết kế thỏa thuận trọng tài ngay từ đầu không chỉ giúp doanh nghiệp xử lý tranh chấp hiệu quả, mà còn mở rộng khả năng lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp trong nhiều tình huống khác nhau.
Một số lưu ý quan trọng dành cho doanh nghiệp
1. Điều khoản trọng tài quyết định khả năng áp dụng
Dù tranh chấp thuộc phạm vi giải quyết của trọng tài, cơ chế này chỉ được áp dụng khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Một điều khoản rõ ràng, đầy đủ và có thể thực thi sẽ: Giảm thiểu rủi ro tranh chấp về thẩm quyền; Tạo nền tảng cho quá trình giải quyết tranh chấp hiệu quả.
2. Nên thiết kế điều khoản trọng tài ngay từ khi ký hợp đồng
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp chỉ cân nhắc trọng tài khi tranh chấp đã phát sinh. Tuy nhiên, ở thời điểm đó, việc đạt được thỏa thuận thường khó khăn hơn đáng kể. Việc đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng ngay từ đầu giúp doanh nghiệp:
- Chủ động lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp;
- Tránh bị động khi tranh chấp xảy ra;
- Tăng khả năng kiểm soát rủi ro pháp lý.
3. Lựa chọn sai cơ chế có thể làm chậm toàn bộ quá trình giải quyết
Việc lựa chọn cơ chế không phù hợp có thể dẫn đến:
- Phải xác định lại thẩm quyền;
- Kéo dài thời gian xử lý;
- Ảnh hưởng đến chiến lược giải quyết tranh chấp.
Đây là rủi ro mà doanh nghiệp hoàn toàn có thể hạn chế nếu xác định đúng cơ chế ngay từ đầu.
Kết luận
Trọng tài là một cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với các tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh.
Việc hiểu rõ tranh chấp nào có thể – và trong điều kiện nào có thể – được giải quyết bằng trọng tài không chỉ giúp doanh nghiệp lựa chọn đúng cơ chế, mà còn giúp tránh những rủi ro ngay từ điểm khởi đầu.
— BAN THƯ KÝ VTA —
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
