EN
Việc Trung tâm Trọng tài được lựa chọn không còn hoạt động không đồng nghĩa thỏa thuận trọng tài đương nhiên mất hiệu lực. Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng không thể tự ý chuyển tranh chấp sang giải quyết tại một Trung tâm khác hoặc mặc nhiên cho rằng mình có thể khởi kiện tại Tòa án.
Để xác định hướng xử lý phù hợp, doanh nghiệp cần kiểm tra tình trạng pháp lý của Trung tâm đã được lựa chọn, khả năng có tổ chức trọng tài kế thừa và khả năng các bên thỏa thuận lại về cơ chế giải quyết tranh chấp. Xác định đúng các yếu tố này sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn đúng phương thức giải quyết tranh chấp và hạn chế rủi ro về thẩm quyền khi vụ việc được đưa ra giải quyết.
1. Trung tâm trọng tài ngừng hoạt động có làm thỏa thuận trọng tài mất hiệu lực?
Không phải cứ Trung tâm Trọng tài ngừng hoạt động thì thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng đương nhiên mất hiệu lực. Việc Trung tâm Trọng tài được lựa chọn chấm dứt hoạt động không phải là căn cứ làm thỏa thuận trọng tài đương nhiên vô hiệu. Vấn đề cần xem xét trong trường hợp này là thỏa thuận trọng tài còn có thể thực hiện được hay không. Luật Trọng tài thương mại quy định Tòa án không được thụ lý tranh chấp nếu các bên đã có thỏa thuận trọng tài, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được.
Đối với trường hợp các bên đã lựa chọn một Trung tâm Trọng tài cụ thể nhưng Trung tâm này chấm dứt hoạt động, pháp luật không mặc nhiên xem thỏa thuận trọng tài là không còn giá trị. Theo khoản 1 Điều 4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP, thỏa thuận được xem là “không thể thực hiện được” khi Trung tâm Trọng tài đã chấm dứt hoạt động, không có tổ chức trọng tài kế thừa và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác để giải quyết tranh chấp.
Như vậy, việc Trung tâm ngừng hoạt động chỉ là điểm khởi đầu để doanh nghiệp kiểm tra khả năng thực hiện thỏa thuận trọng tài, chứ chưa phải căn cứ để kết luận thỏa thuận đã mất hiệu lực. Doanh nghiệp cần tiếp tục xác định liệu có tổ chức trọng tài kế thừa hay không và liệu các bên có thể thống nhất lựa chọn một Trung tâm khác hay không. Chỉ khi thỏa thuận rơi vào trường hợp “không thể thực hiện được” theo quy định pháp luật, doanh nghiệp mới cần xem xét phương án giải quyết tranh chấp tại Tòa án.
2. Doanh nghiệp cần kiểm tra điều gì khi Trung tâm Trọng tài đã ngừng hoạt động?
Khi phát hiện Trung tâm Trọng tài được lựa chọn trong hợp đồng đã chấm dứt hoạt động, doanh nghiệp không nên vội lựa chọn một cơ quan giải quyết tranh chấp khác. Trước tiên, cần lần lượt kiểm tra ba vấn đề sau đây:
Có tổ chức trọng tài kế thừa hay không?
Trước hết, doanh nghiệp cần xác định Trung tâm được ghi nhận trong hợp đồng đã thực sự chấm dứt hoạt động hay chưa và có tổ chức trọng tài nào kế thừa quyền, nghĩa vụ hoặc tiếp nhận hoạt động của Trung tâm đó hay không.
Đây là bước quan trọng bởi việc một Trung tâm chấm dứt hoạt động chưa đủ để kết luận thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được. Theo khoản 3 Điều 43 Luật Trọng tài thương mại 2010, nếu Trung tâm Trọng tài được lựa chọn đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức trọng tài kế thừa, các bên có thể thỏa thuận lựa chọn Trung tâm Trọng tài khác; nếu không thỏa thuận được thì có quyền khởi kiện ra Tòa án. Khoản 1 Điều 4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP cũng xác định đây là một trường hợp thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được.
Do đó, doanh nghiệp nên kiểm tra thông tin về tình trạng pháp lý của Trung tâm và các thông tin liên quan đến tổ chức kế thừa từ các nguồn chính thức, đồng thời lưu lại tài liệu làm căn cứ cho việc xác minh này.
Các bên có thể thỏa thuận lựa chọn Trung tâm Trọng tài khác hay không?
Nếu không có tổ chức trọng tài kế thừa, việc tiếp theo không phải là doanh nghiệp tự chọn một Trung tâm khác để nộp đơn. Pháp luật cho phép các bên thỏa thuận lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác để giải quyết tranh chấp.
Vì vậy, doanh nghiệp nên chủ động trao đổi và gửi đề xuất bằng văn bản cho bên còn lại về việc lựa chọn Trung tâm Trọng tài thay thế, đồng thời lưu giữ các tài liệu thể hiện quá trình trao đổi và kết quả thỏa thuận. Nếu các bên thống nhất được Trung tâm mới, tranh chấp có thể tiếp tục được giải quyết bằng trọng tài theo thỏa thuận mới.
Ngược lại, nếu các bên không đạt được thỏa thuận về việc lựa chọn Trung tâm khác, doanh nghiệp mới chuyển sang bước xác định liệu thỏa thuận trọng tài có thuộc trường hợp “không thể thực hiện được” theo pháp luật hay không.
Khi nào thỏa thuận trọng tài được xem là “không thể thực hiện được”?
Khoản 1 Điều 4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP xác định một trường hợp thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được là khi các bên đã thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm Trọng tài cụ thể, nhưng Trung tâm đó đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức trọng tài kế thừa và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trung tâm Trọng tài khác.
Như vậy, trong tình huống này, doanh nghiệp nên xác minh và lưu giữ tài liệu thể hiện: Trung tâm đã chấm dứt hoạt động; không có tổ chức kế thừa; và các bên đã trao đổi nhưng không thể thống nhất lựa chọn Trung tâm khác. Khi các điều kiện này được xác định, doanh nghiệp có cơ sở xem xét quyền khởi kiện tranh chấp tại Tòa án theo khoản 3 Điều 43 Luật Trọng tài thương mại 2010.
3. Một số sai lầm doanh nghiệp cần tránh
Khi Trung tâm Trọng tài được lựa chọn trong hợp đồng không còn hoạt động, áp lực về thời hiệu và tiến độ giải quyết tranh chấp có thể khiến doanh nghiệp muốn nhanh chóng lựa chọn một phương án thay thế. Tuy nhiên, việc xử lý vội vàng khi chưa xác định đầy đủ tình trạng của thỏa thuận trọng tài có thể khiến doanh nghiệp lựa chọn sai cơ quan giải quyết tranh chấp.
Tự lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác
Một sai lầm phổ biến là doanh nghiệp cho rằng khi Trung tâm được lựa chọn ban đầu không còn hoạt động thì mình có thể tự chuyển vụ việc sang một Trung tâm Trọng tài khác.
Cách xử lý này tiềm ẩn rủi ro về thẩm quyền của Hội đồng Trọng tài. Việc lựa chọn một Trung tâm khác về nguyên tắc phải dựa trên sự thỏa thuận của các bên, thay vì quyết định đơn phương của một bên. Nếu bên còn lại không đồng ý, việc doanh nghiệp tự nộp đơn tại Trung tâm mới có thể dẫn đến phản đối về thẩm quyền và làm phát sinh rủi ro phán quyết trọng tài sau đó bị yêu cầu hủy.
Do đó, trước khi nộp đơn tại một Trung tâm khác, doanh nghiệp cần có căn cứ thể hiện các bên đã thống nhất lựa chọn Trung tâm đó. Nếu không đạt được thỏa thuận, doanh nghiệp cần chuyển sang xem xét liệu thỏa thuận trọng tài có thuộc trường hợp “không thể thực hiện được” và có thể khởi kiện tại Tòa án hay không.
Khởi kiện tranh chấp ngay ra Tòa án
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng có thể vội vàng cho rằng Trung tâm Trọng tài đã ngừng hoạt động nên thỏa thuận trọng tài không còn khả năng thực hiện và chuyển ngay tranh chấp sang Tòa án.
Tuy nhiên, việc Trung tâm chấm dứt hoạt động chưa đủ để xác định Tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp. Doanh nghiệp vẫn cần kiểm tra khả năng có tổ chức trọng tài kế thừa và khả năng các bên thỏa thuận lựa chọn Trung tâm khác.
Điều này đặc biệt quan trọng vì khi tồn tại một thỏa thuận trọng tài có hiệu lực và có khả năng thực hiện, Tòa án phải từ chối thụ lý tranh chấp theo Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010, trừ trường hợp thuộc các ngoại lệ mà pháp luật quy định. Vì vậy, doanh nghiệp chỉ nên lựa chọn Tòa án sau khi đã xác định có căn cứ cho rằng thỏa thuận trọng tài thực sự không thể thực hiện được.
Case thực tế: Khi doanh nghiệp tự ý lựa chọn Trung tâm Trọng tài khác
Một ví dụ đáng chú ý là Quyết định 974/2019/QĐ-PQTT của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Trong vụ việc này, các bên đã có thỏa thuận lựa chọn một Trung tâm Trọng tài cụ thể để giải quyết tranh chấp. Sau khi Trung tâm này không còn hoạt động, bên khởi kiện đã lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác để giải quyết tranh chấp mà không có sự thỏa thuận của bên còn lại.
Tòa án cho rằng trong trường hợp các bên đã xác định một Trung tâm Trọng tài cụ thể nhưng Trung tâm đó chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức kế thừa, việc xử lý phải được xem xét theo khoản 3 Điều 43 Luật Trọng tài thương mại. Khi các bên không thỏa thuận được Trung tâm khác, một bên không thể dựa vào khoản 5 Điều 43 để đơn phương lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác. Trên cơ sở đó, Tòa án xác định Hội đồng Trọng tài không có thẩm quyền và quyết định hủy phán quyết.
Bài học rút ra: Khi Trung tâm Trọng tài được lựa chọn ban đầu không còn hoạt động, doanh nghiệp không nên mặc nhiên xem đó là quyền lựa chọn một Trung tâm khác theo ý chí đơn phương. Trước khi nộp đơn, cần xác định rõ căn cứ thẩm quyền của Trung tâm mới và lưu lại tài liệu thể hiện sự thỏa thuận của các bên nếu có.
4. Doanh nghiệp nên làm gì để phòng ngừa và xử lý tình huống này?
Từ góc độ quản trị rủi ro, doanh nghiệp không nên chờ đến khi tranh chấp phát sinh mới kiểm tra tình trạng của Trung tâm Trọng tài được lựa chọn. Một điều khoản trọng tài rõ ràng, thông tin chính xác và việc rà soát định kỳ sẽ giúp doanh nghiệp giảm đáng kể rủi ro phát sinh tranh chấp về thẩm quyền.
Khi soạn thảo và ký kết hợp đồng
Khi đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng, doanh nghiệp nên sử dụng tên chính thức của Trung tâm Trọng tài và ưu tiên tham khảo điều khoản mẫu do chính Trung tâm công bố. Đồng thời, cần kiểm tra tình trạng hoạt động của Trung tâm tại thời điểm ký kết, đặc biệt đối với các hợp đồng có thời hạn dài hoặc có giá trị lớn.
Chẳng hạn, thay vì tự soạn một điều khoản có cách gọi không thống nhất, doanh nghiệp có thể tham khảo điều khoản mẫu của Trung tâm Trọng tài được lựa chọn và ghi nhận đầy đủ tên của Trung tâm, cùng Quy tắc tố tụng trọng tài được áp dụng.
Đối với các cơ chế dự phòng như lựa chọn một Trung tâm khác nếu Trung tâm ban đầu không còn hoạt động, doanh nghiệp nên được tư vấn và thiết kế riêng cho từng giao dịch, thay vì đưa một cơ chế thay thế chung vào mọi hợp đồng. Cách tiếp cận này giúp hạn chế nguy cơ điều khoản có nhiều cách hiểu hoặc phát sinh tranh chấp về ý chí lựa chọn trọng tài của các bên.
Khi phát hiện Trung tâm Trọng tài đã ngừng hoạt động
Nếu phát hiện Trung tâm được lựa chọn trong hợp đồng đã chấm dứt hoạt động, doanh nghiệp nên tạm thời chưa nộp đơn tại một Trung tâm khác hoặc Tòa án.
Trước hết, cần xác minh tình trạng pháp lý của Trung tâm và khả năng có tổ chức trọng tài kế thừa. Nếu không có tổ chức kế thừa, doanh nghiệp nên chủ động trao đổi bằng văn bản với bên còn lại về việc lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác. Các tài liệu như thư đề xuất, email trao đổi, văn bản phản hồi hoặc tài liệu thể hiện việc các bên không đạt được thỏa thuận nên được lưu giữ đầy đủ.
Việc lưu lại quá trình này không chỉ giúp doanh nghiệp chứng minh các bước đã thực hiện mà còn tạo cơ sở để xác định phương thức giải quyết tranh chấp tiếp theo, đặc biệt trong trường hợp các bên không thể thống nhất lựa chọn Trung tâm khác.
Khi rà soát các hợp đồng đang có hiệu lực
Đối với các hợp đồng khung, hợp đồng dài hạn hoặc các hợp đồng được ký từ nhiều năm trước, doanh nghiệp nên định kỳ rà soát điều khoản giải quyết tranh chấp cùng với các nội dung quan trọng khác của hợp đồng.
Việc rà soát nên tập trung vào một số vấn đề như: tên và tình trạng hoạt động của Trung tâm Trọng tài được lựa chọn; Quy tắc tố tụng được dẫn chiếu; cơ chế giải quyết tranh chấp có còn phù hợp với nhu cầu của doanh nghiệp; và có cần sửa đổi, bổ sung điều khoản trọng tài hay không.
Thực hiện việc rà soát khi quan hệ hợp đồng vẫn đang ổn định thường sẽ thuận lợi hơn nhiều so với việc tìm cách sửa đổi điều khoản sau khi tranh chấp đã phát sinh. Đây cũng là một bước quản trị rủi ro đơn giản nhưng có thể giúp doanh nghiệp tránh được tranh chấp về thẩm quyền ngay từ đầu.
5. Checklist: các câu hỏi trước khi doanh nghiệp quyết định nộp đơn
Trước khi lựa chọn nơi giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp nên tự kiểm tra 5 câu hỏi sau:
- Trung tâm Trọng tài được ghi trong hợp đồng còn hoạt động không?
- Nếu đã chấm dứt hoạt động, có tổ chức trọng tài kế thừa không?
- Các bên đã trao đổi về việc lựa chọn một Trung tâm Trọng tài khác chưa?
- Nếu không thống nhất được, doanh nghiệp đã xác định đúng cơ chế giải quyết tranh chấp tiếp theo chưa?
- Các tài liệu về tình trạng của Trung tâm và quá trình trao đổi giữa các bên đã được lưu giữ đầy đủ chưa?
Kết luận
Một điều khoản trọng tài tốt không chỉ nằm ở việc lựa chọn trọng tài thay vì Tòa án, mà còn ở việc bảo đảm lựa chọn đó có thể được thực hiện khi tranh chấp phát sinh. Vì vậy, doanh nghiệp cần xem điều khoản trọng tài là một nội dung cần được quản trị trong suốt vòng đời của hợp đồng, thay vì chỉ kiểm tra khi đã có tranh chấp.
Chủ động rà soát từ sớm, xác định đúng tổ chức trọng tài và xử lý đúng quy trình khi có thay đổi sẽ giúp doanh nghiệp tránh được một rủi ro đáng tiếc: có thỏa thuận trọng tài nhưng đến khi cần giải quyết tranh chấp lại không thể thực hiện như dự kiến.
– BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài
