EN
Nguyên tắc này cũng được công nhận rộng rãi trong thực tiễn quốc tế theo Công ước New York 1958, theo đó tranh chấp thuộc phạm vi thỏa thuận trọng tài sẽ được dẫn chiếu về trọng tài thay vì Tòa án. Điều này cho thấy, việc lựa chọn trọng tài không chỉ là thỏa thuận giữa các bên, mà còn là một cơ chế có tính ràng buộc và được pháp luật bảo hộ.
Tuy nhiên, trong thực tế, khi tranh chấp phát sinh, doanh nghiệp đôi khi vẫn đặt ra câu hỏi: liệu có nên tiếp tục sử dụng trọng tài hay cân nhắc một lựa chọn khác?
Trọng tài được thừa nhận là cơ chế giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn quá trình giải quyết tranh chấp, đặc biệt về thủ tục, tính bảo mật và mức độ chủ động. Vì vậy, việc từ bỏ thỏa thuận trọng tài không nên xuất phát từ cảm tính, mà cần được cân nhắc kỹ lưỡng trên cơ sở mục tiêu và lợi ích cụ thể của doanh nghiệp.
Khi nào doanh nghiệp có thể từ bỏ thỏa thuận trọng tài?
Khi doanh nghiệp đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng, đó không phải là một lựa chọn mang tính hình thức, mà là kết quả của sự thống nhất giữa các bên về cách thức giải quyết tranh chấp ngay từ đầu, nhằm dự liệu cơ chế xử lý khi bất đồng phát sinh.
Vì vậy, khi tranh chấp xảy ra, việc sử dụng trọng tài trở thành con đường mà các bên đã cam kết lựa chọn. Theo đó, việc từ bỏ thỏa thuận trọng tài:
- không thể xuất phát từ ý chí đơn phương của một bên; và
- về nguyên tắc, chỉ có thể được thực hiện khi các bên cùng thống nhất lựa chọn một cơ chế giải quyết tranh chấp khác.
Tuy nhiên, trên thực tế, khi tranh chấp đã phát sinh, việc các bên tiếp tục đạt được một thỏa thuận mới về cơ chế giải quyết tranh chấp thường không dễ dàng.
Đây cũng là lý do vì sao việc thiết kế điều khoản trọng tài ngay từ đầu cần được nhìn nhận như một quyết định mang tính chiến lược, xác lập cách thức giải quyết tranh chấp của doanh nghiệp về sau.
Doanh nghiệp cần cân nhắc gì trước khi từ bỏ thỏa thuận trọng tài?
Trong mỗi tranh chấp, mục tiêu doanh nghiệp hướng đến có thể rất khác nhau:
- cần giải quyết nhanh chóng
- muốn kiểm soát quy trình tố tụng;
- cần bảo mật thông tin; hoặc
- cần một quy trình quen thuộc…
Do đó, việc tiếp tục hay từ bỏ thỏa thuận trọng tài cần được cân nhắc trên cơ sở các mục tiêu cụ thể, tính chất của từng tranh chấp,… thay vì chỉ dựa trên thói quen hoặc nhận định chung về một phương thức giải quyết tranh chấp.
Doanh nghiệp làm gì sau khi từ bỏ thỏa thuận trọng tài?
Trước khi đưa ra quyết định từ bỏ thỏa thuận trọng tài, doanh nghiệp cần xác định rõ định hướng tiếp theo, như:
- tiếp tục thương lượng hoặc hòa giải;
- khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền; hoặc
- lựa chọn một cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế khác.
Việc thiếu định hướng rõ ràng có thể dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp, gia tăng đáng kể chi phí và làm suy giảm hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp vẫn có thể lựa chọn lại trọng tài
Việc từ bỏ thỏa thuận trọng tài tại một thời điểm nhất định không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không còn khả năng quay lại cơ chế này trong quá trình xử lý tranh chấp.
Trong trường hợp tranh chấp chưa được giải quyết bằng bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án, hoặc các phương thức giải quyết tranh chấp khác mà doanh nghiệp lựa chọn như thương lượng, hòa giải,… không đạt được hiệu quả mong muốn, các bên có thể cùng nhau thỏa thuận lại về việc đưa tranh chấp ra giải quyết tại trọng tài.
Khi nào doanh nghiệp không thể sử dụng trọng tài?
Trên thực tế, việc “từ bỏ” thỏa thuận trọng tài không phải lúc nào cũng xuất phát từ một quyết định chủ động của các bên, mà có thể phát sinh từ chính tình trạng pháp lý của thỏa thuận hoặc từ cách các bên xử lý tranh chấp.
Trong một số trường hợp, mặc dù hợp đồng có tồn tại điều khoản trọng tài, nhưng khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp vẫn có thể không sử dụng được cơ chế này. Nguyên nhân thường xuất phát từ:
(i) điều khoản trọng tài bị vô hiệu, như:
- tranh chấp không thuộc phạm vi giải quyết bằng trọng tài;
- người xác lập điều khoản trọng tài không đáp ứng điều kiện xác lập;
- thỏa thuận không đáp ứng điều kiện về hình thức;
- có yếu tố lừa dối, cưỡng ép…
(ii) điều khoản trọng tài không thể thực hiện được, như:
- trung tâm trọng tài được chọn không tồn tại;
- trọng tài viên được chỉ định không thể hoặc từ chối tham gia;
- hoặc cách thức tố tụng thỏa thuận không thể thực hiện…
Phần lớn rủi ro này xuất phát ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng, nhưng thường chỉ bộc lộ rõ khi tranh chấp phát sinh — khi đó việc điều chỉnh đã trở nên khó khăn hơn.
Kết luận
Thỏa thuận trọng tài không chỉ là một điều khoản trong hợp đồng, mà là sự lựa chọn của các bên về cách thức kiểm soát và giải quyết tranh chấp.
Vì vậy, việc từ bỏ thỏa thuận này không đơn thuần là thay đổi phương thức, mà là một quyết định mang tính chiến lược — đòi hỏi sự cân nhắc về mục tiêu, vị thế và mức độ kiểm soát của doanh nghiệp trong từng vụ việc.
Giá trị cốt lõi không nằm ở việc chọn tiếp tục hay từ bỏ thực hiện thỏa thuận trọng tài, mà ở việc doanh nghiệp hiểu rõ mình đang lựa chọn điều gì và vì sao.
-BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
