EN
Một môi trường đầu tư và kinh doanh hiện đại không chỉ cần vốn, hạ tầng và chính sách, mà còn cần một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và đáng tin cậy.
Tuy nhiên, khi nói đến sự ra đời của các tổ chức trọng tài trong bối cảnh IFC, nhiều doanh nghiệp bắt đầu đặt ra những câu hỏi rất thực tế: tranh chấp phát sinh trong khuôn khổ IFC sẽ được giải quyết ở đâu? Các nhà đầu tư trong IFC có bắt buộc phải đưa tranh chấp ra Trung tâm Trọng tài quốc tế trong IFC hay không? Liệu các trung tâm trọng tài tại Việt Nam có thể được các bên lựa chọn để giải quyết tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong IFC hay không?
Để trả lời những câu hỏi đó, trước hết cần hiểu đúng bản chất của trọng tài.
Trọng tài trước hết là sự lựa chọn của các bên
Khác với Tòa án, trọng tài được xây dựng trên một nguyên tắc cốt lõi là quyền tự do thỏa thuận của các bên (party autonomy).
Điều đó có nghĩa là một tranh chấp không đương nhiên thuộc thẩm quyền của một trung tâm trọng tài chỉ vì tranh chấp đó phát sinh trong một khu vực, một lĩnh vực hay một không gian đầu tư nhất định. Yếu tố có ý nghĩa quyết định trước hết vẫn là các bên đã thỏa thuận lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp nào trong hợp đồng hoặc trong một thỏa thuận riêng.
Nói cách khác, trong trọng tài, điều cốt lõi không chỉ là tranh chấp phát sinh ở đâu, mà là các bên đã lựa chọn giải quyết tranh chấp tại đâu và theo cách nào.
Vì vậy, ngay cả đối với các tranh chấp phát sinh trong khuôn khổ Trung tâm Tài chính Quốc tế, trừ trường hợp pháp luật hoặc cơ chế đặc thù của khu vực IFC có quy định khác đối với một số loại tranh chấp nhất định, thì về nguyên tắc, các bên vẫn có quyền thỏa thuận lựa chọn trung tâm trọng tài mà mình cho là phù hợp.
Sự ra đời của trung tâm trọng tài quốc tế là một tín hiệu tích cực
Việc hình thành các tổ chức trọng tài quốc tế gắn với tiến trình phát triển Trung tâm Tài chính Quốc tế không nên chỉ được nhìn nhận như sự xuất hiện của thêm một tổ chức mới. Ở góc độ rộng hơn, đây là một bước phát triển của hạ tầng pháp lý phục vụ cho hoạt động đầu tư, kinh doanh và giải quyết tranh chấp trong một môi trường thị trường hiện đại.
Điều đó cũng cho thấy trọng tài đang ngày càng được nhìn nhận đúng với vai trò của mình: không chỉ là một phương thức giải quyết tranh chấp thay thế Tòa án, mà còn là một bộ phận quan trọng của môi trường đầu tư và kinh doanh minh bạch, an toàn và có khả năng dự báo.
Đối với doanh nghiệp, ý nghĩa của sự phát triển này không chỉ nằm ở việc có thêm lựa chọn, mà còn ở chỗ thị trường sẽ có thêm những thảo luận thực chất hơn về điều khoản trọng tài, thủ tục trọng tài và hiệu quả của trọng tài. Cùng với đó, nhận thức pháp lý của doanh nghiệp về công cụ này cũng có điều kiện được nâng lên.
Sau cùng, điều đáng quan tâm không chỉ là có bao nhiêu trung tâm trọng tài, mà là doanh nghiệp có hiểu đúng bản chất của trọng tài và biết sử dụng công cụ này một cách phù hợp, hiệu quả hay không.
Không có trung tâm trọng tài tốt nhất cho mọi tranh chấp
Trong bối cảnh mới, nhiều doanh nghiệp sẽ đặt câu hỏi: nên lựa chọn trung tâm trọng tài nào?
Đây là một câu hỏi hoàn toàn hợp lý. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc tìm một trung tâm “tốt hơn” hay “nổi tiếng hơn”, thì vẫn chưa chạm đến điều quan trọng nhất.
Trong thực tiễn, thật khó để chỉ ra một trung tâm trọng tài tốt nhất cho mọi vụ việc. Điều doanh nghiệp cần quan tâm không đơn thuần là tên gọi của một tổ chức, mà là cơ chế nào phù hợp hơn với giao dịch, với mức độ rủi ro pháp lý, với mục tiêu thương mại và với đặc điểm của tranh chấp có thể phát sinh.
Một tranh chấp đầu tư hoặc tài chính có yếu tố xuyên biên giới, liên quan đến nhiều bên tham gia và nhiều hệ thống pháp luật, rõ ràng sẽ có những yêu cầu rất khác so với một tranh chấp phát sinh từ hợp đồng mua bán hàng hóa, hợp đồng phân phối, hợp đồng xây dựng, hợp đồng dịch vụ hoặc các quan hệ hợp tác kinh doanh gắn chặt với hoạt động của doanh nghiệp tại Việt Nam.
Vì vậy, chọn trung tâm trọng tài không phải là chọn nơi nổi tiếng hơn, mà là chọn nơi phù hợp hơn với bản chất của giao dịch và của tranh chấp.
Doanh nghiệp cần quan tâm điều gì từ bây giờ?
Trong nhiều trường hợp, rủi ro không bắt đầu khi tranh chấp phát sinh, mà đã hình thành từ thời điểm các bên ký kết hợp đồng, khi điều khoản giải quyết tranh chấp chưa được quan tâm đúng mức.
Một điều khoản trọng tài được xây dựng rõ ràng, hợp lệ và phù hợp có thể giúp doanh nghiệp:
- chủ động hơn khi phát sinh tranh chấp;
- tiết kiệm thời gian và chi phí xử lý tranh chấp;
- lựa chọn được cơ chế và người giải quyết tranh chấp phù hợp;
- đồng thời giúp doanh nghiệp bảo vệ tốt hơn vị thế và lợi ích của mình trong quá trình xử lý tranh chấp.
Ngược lại, nếu doanh nghiệp chỉ tập trung vào các điều khoản về giá, tiến độ, thanh toán, bảo đảm thực hiện hợp đồng mà xem nhẹ điều khoản giải quyết tranh chấp, thì khi rủi ro xảy ra, chính doanh nghiệp có thể phải trả giá bằng thời gian, chi phí và sự bị động trong quá trình xử lý vụ việc.
Vì vậy, trong bối cảnh Trung tâm Tài chính Quốc tế đang được hình thành, điều doanh nghiệp cần quan tâm không chỉ là sẽ có thêm trung tâm trọng tài nào ra đời, mà là cách mình đang thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng đã thực sự rõ ràng, phù hợp và đủ để bảo vệ mình hay chưa.
Vai trò của VTA trong bối cảnh mới
Trong bối cảnh mới, các trung tâm trọng tài sẽ có những định hướng khác nhau, phù hợp với vai trò và thế mạnh riêng của mình.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) được định vị là một thiết chế pháp lý có trách nhiệm, thấu hiểu thị trường và đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp trong việc củng cố kỷ luật hợp đồng, tăng cường an toàn pháp lý và góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Theo định hướng đó, khi tiếp cận một tranh chấp, VTA không chỉ nhìn vụ việc từ góc độ pháp lý thuần túy, mà còn quan tâm đến bản chất của giao dịch, logic kinh doanh, bối cảnh hợp tác giữa các bên và hiệu quả thực chất của việc giải quyết tranh chấp.
Trên cơ sở nguyên tắc tự do thỏa thuận trong trọng tài, đối với các tranh chấp phát sinh từ hoạt động đầu tư, kinh doanh, kể cả trong khuôn khổ Trung tâm Tài chính Quốc tế, nếu các bên có thỏa thuận lựa chọn VTA, thì tranh chấp đó có thể được giải quyết tại VTA theo quy định của pháp luật áp dụng và Quy tắc tố tụng của VTA. Trong quá trình giải quyết tranh chấp tại VTA, các bên cũng có thể thỏa thuận về nhiều vấn đề thủ tục trong phạm vi pháp luật và Quy tắc tố tụng của VTA cho phép.
Trong thời gian tới, VTA sẽ tiếp tục tăng cường hợp tác với cộng đồng trọng tài viên, các tổ chức pháp lý và các trung tâm trọng tài trong khu vực nhằm góp phần thúc đẩy sự phát triển của các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) tại Việt Nam. Ở góc độ rộng hơn, một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả không chỉ giúp doanh nghiệp xử lý tốt hơn những xung đột phát sinh, mà còn góp phần củng cố niềm tin của thị trường và tăng cường kết nối giữa các nền kinh tế trong tiến trình hội nhập.
Tuy nhiên, điều quan trọng đối với doanh nghiệp không chỉ là biết trung tâm nào có thể giải quyết tranh chấp, mà là hiểu trung tâm nào phù hợp hơn với tính chất giao dịch, mục tiêu xử lý tranh chấp và nhu cầu thực tế của mình.
Kết luận
Sự hình thành của các tổ chức trọng tài trong bối cảnh Trung tâm Tài chính Quốc tế là một dấu hiệu tích cực đối với môi trường pháp lý và kinh doanh tại Việt Nam. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở sự xuất hiện của thêm một tổ chức mới, mà ở việc câu chuyện về trọng tài đang được đặt ra rõ hơn trong đời sống đầu tư và kinh doanh.
Đối với doanh nghiệp, đây cũng là dịp để nhìn lại một vấn đề quan trọng hơn: doanh nghiệp đang hiểu trọng tài như thế nào, đang thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp ra sao, và đang sử dụng công cụ này ở vị trí nào trong chiến lược quản trị rủi ro của mình.
Trong một thị trường ngày càng mở, ngày càng phức tạp và ngày càng gắn với các giao dịch có yếu tố quốc tế, trọng tài không chỉ là phương thức giải quyết tranh chấp khi xung đột đã phát sinh. Nếu được nhìn nhận và sử dụng đúng cách, trọng tài có thể trở thành một công cụ pháp lý giúp doanh nghiệp chủ động hơn, an toàn hơn và vững vàng hơn trong hoạt động kinh doanh.
-BAN THƯ KÝ VTA –
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.
