Vì sao trọng tài ra đời?

Trọng tài bắt đầu từ quyền được lựa chọn

Trong đời sống, khi phát sinh tranh chấp, Tòa án thường là cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tiên mà nhiều người nghĩ đến. Nhưng trong lĩnh vực kinh doanh, các bên nhiều khi mong muốn nhiều hơn thế. Họ muốn người giải quyết tranh chấp là người mà họ có thể tin tưởng: hiểu việc kinh doanh và câu chuyện của doanh nghiệp, có kinh nghiệm chuyên môn, độc lập, công bằng và đủ năng lực để đưa ra một quyết định thuyết phục.

Vì vậy, trọng tài trở thành một phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên sự thỏa thuận của các bên. Nói một cách đơn giản, trong quan hệ kinh doanh, các bên không chỉ muốn có một cơ chế phân xử tranh chấp, mà còn muốn được tham gia vào việc lựa chọn quy trình giải quyết và người đưa ra quyết định.

Bản chất của trọng tài là đặt niềm tin đúng nơi

Trọng tài được chấp nhận vì các bên đặt một niềm tin đặc biệt vào người mà họ lựa chọn để giải quyết tranh chấp.

Điều này rất gần với logic của kinh doanh. Trong kinh doanh, doanh nghiệp chỉ ký kết khi có một mức độ tin cậy nhất định vào đối tác. Với trọng tài cũng vậy. Khi đồng ý chọn trọng tài, các bên thực chất đang thống nhất rằng: nếu xảy ra tranh chấp, họ muốn giao quyền phân xử cho người mà họ tin tưởng lựa chọn, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào một cơ chế mà từ đầu họ không có quyền tham gia định hình.

Trọng tài không chỉ là một thủ tục pháp lý, mà là một thiết chế được xây dựng trên sự kết hợp giữa quyền được lựa chọn và niềm tin vào người được lựa chọn.

Trọng tài không đứng ngoài hệ thống pháp luật và không phải là bước trung gian trước Tòa án. Cả trọng tài và Tòa án đều là những cơ chế tài phán để giải quyết tranh chấp. Khác biệt ở chỗ, Tòa án là cơ chế tài phán của Nhà nước, còn trọng tài là cơ chế tài phán hình thành trên cơ sở thỏa thuận của các bên và được pháp luật công nhận, bảo vệ. Vì vậy, lựa chọn trọng tài là lựa chọn một cơ chế phán xử độc lập và có giá trị ràng buộc.

Vì sao phán quyết trọng tài lại có tính ràng buộc?

Khi doanh nghiệp đồng ý với điều khoản trọng tài, điều đó không chỉ có nghĩa là “nếu có tranh chấp thì giải quyết bằng trọng tài”. Đó là sự cam kết trước rằng doanh nghiệp sẽ tôn trọng cơ chế mà mình đã tự nguyện lựa chọn.

Chính quyền lựa chọn của doanh nghiệp tạo ra cơ sở để phán quyết trọng tài có giá trị ràng buộc. Đây là một nét rất đặc biệt của trọng tài: tính ràng buộc không đối lập với tự do, mà được hình thành từ chính sự tự do lựa chọn.

Sự ràng buộc đó không chỉ mang ý nghĩa cam kết giữa các bên. Trong khuôn khổ pháp luật, phán quyết trọng tài là quyết định có giá trị thi hành. Nếu bên thua kiện không tự nguyện thực hiện, bên được thi hành có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ cưỡng chế thi hành theo quy định của pháp luật.

Vì vậy, thỏa thuận trọng tài không phải là một lựa chọn “mềm” hay chỉ mang tính thiện chí. Đó là một lựa chọn pháp lý có tính ràng buộc, tạo ra hệ quả thực tế rõ ràng đối với doanh nghiệp.

Vì sao trọng tài đặc biệt phù hợp với doanh nghiệp?

Kinh doanh đòi hỏi khả năng nắm bắt cơ hội, hiệu quả, bảo mật và sự ổn định trong quan hệ. Khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp thường không chỉ quan tâm đến việc thắng hay thua; mà còn quan tâm  đến thời gian giải quyết, mức độ bảo mật thông tin, khả năng lựa chọn người hiểu lĩnh vực, ngành nghề của mình và tác động của tranh chấp đối với hoạt động kinh doanh.

Trọng tài đáp ứng tốt những nhu cầu đó vì bản chất của nó gắn với sự linh hoạt và quyền lựa chọn của các bên.

Chính vì vậy, trong môi trường kinh doanh hiện đại, trọng tài ngày càng được nhìn nhận không chỉ là một phương thức giải quyết tranh chấp, mà còn là một phần của quản trị pháp lý.

Kết luận

Trọng tài ra đời từ nhu cầu tự nhiên của hoạt động kinh doanh: khi doanh nghiệp có quyền tự do thỏa thuận, họ cũng muốn có quyền lựa chọn một cơ chế giải quyết tranh chấp mà mình có thể tin tưởng.

Ở điểm cốt lõi, trọng tài gắn với ba yếu tố: Tự do lựa chọn, Niềm tin vào người phân xử, và Sự chấp nhận tính ràng buộc từ chính lựa chọn đó.

Hiểu về trọng tài vì thế không chỉ là hiểu một thủ tục pháp lý. Đó còn là hiểu một thiết chế được hình thành để phục vụ chính nhu cầu của thương mại: bảo đảm quyền tự do kinh doanh, đồng thời tạo ra một cơ chế đáng tin cậy để giải quyết tranh chấp khi xung đột phát sinh.

-BAN THƯ KÝ VTA-

Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.

Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.