Trọng tài khác Tòa án, hòa giải và thương lượng như thế nào?

Bài này là bài thứ 4 trong Chủ đề kiến thức: Hiểu đúng về trọng tài

________

Một nhà cung cấp giao thiết bị chậm ba tháng. Bên mua cho rằng dây chuyền sản xuất bị gián đoạn và yêu cầu bồi thường. Bên bán phản đối: nguyên nhân chính là bên mua thay đổi thông số kỹ thuật nhiều lần và chậm phê duyệt bản vẽ.

Cuộc họp đầu tiên kết thúc mà không có kết quả. Lúc này, doanh nghiệp có thể nghe thấy bốn đề xuất:

• “Hai bên cứ gặp nhau thêm một lần để thương lượng.”
• “Mời một người trung lập vào hòa giải.”
• “Đưa vụ việc ra trọng tài theo điều khoản trong hợp đồng.”
• “Khởi kiện ra Tòa án.”

Bốn đề xuất đều hướng đến việc xử lý cùng một tranh chấp, nhưng không phải là bốn phiên bản của cùng một quy trình. Chúng khác nhau ngay từ câu hỏi nền tảng: ai giữ quyền quyết định kết quả cuối cùng?

Trong thương lượng và hòa giải, kết quả chỉ hình thành khi các bên chấp nhận. Trong trọng tài và Tòa án, một chủ thể có thẩm quyền sẽ đưa ra quyết định, kể cả khi một bên không đồng ý với kết quả.

Nếu không nhìn thấy ranh giới này, doanh nghiệp dễ kỳ vọng sai. Họ có thể chờ hòa giải viên “xử” xem ai đúng, tham gia trọng tài với tâm thế rằng có thể rút lui bất cứ lúc nào, hoặc cho rằng chọn trọng tài đồng nghĩa mọi vai trò của Tòa án đều biến mất.

Bài viết này không nhằm xếp hạng bốn phương thức. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp hiểu mình đang giữ lại hay trao đi quyền gì khi lựa chọn mỗi con đường.

Câu hỏi phân biệt quan trọng nhất: Ai quyết định kết quả?

Có thể đặt bốn phương thức vào hai nhóm lớn.

Nhóm thứ nhất: Cơ chế dựa trên đồng thuận

Thương lượng và hòa giải chỉ tạo ra giải pháp khi các bên tự nguyện đồng ý với giải pháp đó.

Trong thương lượng, các bên trực tiếp trao đổi với nhau. Trong hòa giải, một bên thứ ba trung lập hỗ trợ quá trình trao đổi. Nhưng ở cả hai trường hợp, không ai ở bên ngoài có quyền áp đặt câu trả lời cuối cùng lên các bên chỉ vì quá trình đã được bắt đầu.

Điểm mạnh của nhóm này là các bên giữ quyền kiểm soát kết quả. Họ có thể xây dựng những giải pháp vượt ra ngoài phạm vi mà một cơ quan phân xử thường ra quyết định: điều chỉnh lịch giao hàng, thay đổi giá cho đơn hàng sau, gia hạn hợp đồng, chia sẻ chi phí, sửa quy trình phối hợp hoặc khôi phục quan hệ kinh doanh.

Giới hạn của nhóm này cũng xuất phát từ chính đặc điểm đó: nếu không đạt được đồng thuận, tranh chấp chưa được giải quyết bằng một quyết định bắt buộc.

Nhóm thứ hai: Cơ chế phân xử

Trọng tài và Tòa án là các cơ chế trong đó một chủ thể có thẩm quyền xem xét lập luận, chứng cứ và đưa ra quyết định về tranh chấp.

Các bên vẫn có nhiều quyền tố tụng: trình bày yêu cầu, phản đối, cung cấp chứng cứ, tranh luận và trong một mức độ nhất định có thể thống nhất một số vấn đề về quy trình. Nhưng họ không còn giữ quyền phủ quyết đối với kết quả. Bên thua không thể làm phán quyết hoặc bản án mất giá trị chỉ bằng việc tuyên bố rằng mình không chấp nhận.

Điểm mạnh của nhóm này là có khả năng tạo ra một kết quả ràng buộc khi đối thoại đã bế tắc. Đổi lại, quyền tự quyết về nội dung kết quả được chuyển từ các bên sang người phân xử.

Đây là đường ranh quan trọng hơn nhiều so với câu hỏi liệu cuộc họp diễn ra trong phòng họp, tại trung tâm trọng tài hay tại trụ sở Tòa án.

Thương lượng: Các bên vừa tìm giải pháp, vừa quyết định giải pháp

Thương lượng là cách doanh nghiệp thường sử dụng đầu tiên, đôi khi trước cả khi bất đồng được gọi tên là “tranh chấp”. Hai bên trao đổi trực tiếp hoặc thông qua đại diện để tìm một phương án mà cả hai có thể chấp nhận.

Không có một bên thứ ba trung lập bắt buộc phải hiện diện. Luật sư, chuyên gia kỹ thuật hoặc lãnh đạo cấp cao có thể tham gia, nhưng họ tham gia để đại diện hoặc hỗ trợ một bên, không phải để giữ vai trò trung lập như hòa giải viên.

Thương lượng có thể rất linh hoạt. Các bên tự quyết định:

• khi nào và ở đâu sẽ gặp;
• ai tham dự và ai có thẩm quyền chốt phương án;
• thông tin nào cần trao đổi;
• vấn đề nào được đặt lên bàn;
• giải pháp nào có thể chấp nhận.

Sự linh hoạt đó đặc biệt hữu ích khi tranh chấp chưa leo thang, quan hệ kinh doanh còn giá trị và những người tham gia có đủ thông tin cũng như thẩm quyền ra quyết định.

Nhưng thương lượng không tự tạo ra một phán quyết. Nếu bên mua yêu cầu bồi thường 20 tỷ đồng và bên bán chỉ chấp nhận giảm giá cho đơn hàng tiếp theo, không có ai trong cuộc thương lượng có quyền tuyên rằng một phương án sẽ bắt buộc bên kia phải thực hiện.

Khi đạt được thống nhất, các bên cần thể hiện kết quả bằng một thỏa thuận phù hợp. Giá trị và khả năng thực hiện của thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào nội dung, hình thức, thẩm quyền ký và các điều kiện pháp lý liên quan. Vì vậy, “đã bắt tay” và “đã có một kết quả pháp lý được ghi nhận rõ ràng” không phải lúc nào cũng là một việc.

Thương lượng cũng dễ rơi vào bế tắc khi:

• khoảng cách lợi ích quá lớn;
• một bên thiếu thông tin hoặc không tin dữ liệu của bên kia;
• người tham dự không có thẩm quyền quyết định;
• cảm xúc, thể diện hoặc lịch sử quan hệ che lấp vấn đề kinh doanh;
• một bên chỉ tham gia để kéo dài thời gian;
• tranh chấp cần một kết luận rõ ràng về trách nhiệm pháp lý.

Khi đó, việc có thêm một người trung lập có thể làm thay đổi chất lượng cuộc đối thoại. Đó là điểm hòa giải bắt đầu khác thương lượng.

Hòa giải: Có người hỗ trợ, nhưng các bên vẫn làm chủ kết quả

Trong hòa giải thương mại, một hoặc nhiều hòa giải viên hỗ trợ các bên tìm kiếm giải pháp cho tranh chấp. Theo khuôn khổ pháp luật Việt Nam, hòa giải thương mại được tiến hành trên cơ sở thỏa thuận và các bên có quyền lựa chọn hòa giải viên, trình tự, thủ tục phù hợp trong giới hạn pháp luật. Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại

Sự có mặt của hòa giải viên tạo ra khác biệt đáng kể so với thương lượng trực tiếp. Một hòa giải viên có thể giúp các bên:

• xác định vấn đề thực sự đang cản trở thỏa thuận;
• tách lập trường công khai khỏi lợi ích kinh doanh phía sau;
• tổ chức trao đổi theo một cấu trúc có kiểm soát;
• kiểm tra tính thực tế của kỳ vọng mỗi bên;
• chuyển tải đề xuất hoặc làm rõ hiểu nhầm;
• phát triển các phương án mà các bên chưa tự nhìn thấy.

Tuy nhiên, hòa giải viên không phải người xét xử. Hòa giải viên có thể đặt câu hỏi khó, phân tích rủi ro, đưa ra nhận xét hoặc đề xuất nếu cách thức hòa giải và các bên cho phép. Nhưng đánh giá của hòa giải viên không tự trở thành một quyết định buộc các bên phải tuân theo.

Đây là điểm thường bị hiểu sai. Việc một người có chuyên môn pháp lý cao chủ trì buổi hòa giải không biến buổi hòa giải thành một phiên trọng tài. Chuyên môn của hòa giải viên được dùng để hỗ trợ các bên ra quyết định, không thay thế quyền quyết định của họ.

Nếu các bên đạt được kết quả hòa giải thành, kết quả cần được lập và thực hiện theo khuôn khổ pháp luật thích hợp. Bộ luật Tố tụng dân sự có một thủ tục để Tòa án xem xét công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án khi đáp ứng các điều kiện luật định và có yêu cầu. Việc công nhận không phải là hệ quả tự động của mọi cuộc hòa giải; đó là một cơ chế pháp lý riêng. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 – Chương XXXIII

Hòa giải phù hợp khi các bên muốn duy trì quyền kiểm soát, nhưng cần một cấu trúc và một chủ thể trung lập để vượt qua bế tắc. Nó có thể đặc biệt có giá trị khi quan hệ kinh doanh vẫn còn tương lai, tranh chấp có nhiều chiều ngoài tiền bạc, hoặc một giải pháp sáng tạo tốt hơn câu trả lời đơn thuần “ai thắng, ai thua”.

Ngược lại, nếu một bên không có thiện chí, cần một biện pháp khẩn cấp, cần xác định dứt điểm quyền và nghĩa vụ, hoặc khoảng cách giữa các bên không thể được thu hẹp bằng đồng thuận, hòa giải có thể không đủ để kết thúc tranh chấp.

Trọng tài: Các bên chọn cơ chế, Hội đồng Trọng tài quyết định tranh chấp

Trọng tài bắt đầu từ sự lựa chọn của các bên. Như Bài 3 đã phân tích, thỏa thuận trọng tài là cánh cửa để Hội đồng Trọng tài có thẩm quyền, trong khuôn khổ mà pháp luật công nhận và giới hạn.

Nhưng sự đồng thuận làm phát sinh trọng tài không đồng nghĩa kết quả trọng tài cũng phải được đồng thuận.

Sau khi Hội đồng Trọng tài được thành lập và xác định mình có thẩm quyền, Hội đồng xem xét yêu cầu, lập luận, chứng cứ và pháp luật áp dụng để ra phán quyết. Theo Luật Trọng tài thương mại, phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực từ ngày ban hành. Văn bản hợp nhất Luật Trọng tài thương mại – Điều 4 và Điều 61

Điều đó dẫn đến một sự phân bổ quyền rất đặc trưng:

• các bên có thể lựa chọn trọng tài thay cho Tòa án;
• trong phạm vi pháp luật và thỏa thuận, họ có thể tham gia thiết kế nhiều yếu tố của quá trình như tổ chức trọng tài, trọng tài viên, ngôn ngữ, địa điểm hoặc quy tắc;
• mỗi bên có quyền trình bày vụ việc và bảo vệ lợi ích của mình;
• nhưng Hội đồng Trọng tài, không phải các bên, quyết định kết quả nếu không có thỏa thuận dàn xếp.

Vì vậy, mô tả trọng tài chỉ bằng từ “tự nguyện” dễ gây hiểu lầm. Việc lựa chọn trọng tài dựa trên thỏa thuận; một khi thỏa thuận có hiệu lực và tranh chấp thuộc phạm vi của nó, một bên không thể đơn phương ngăn quá trình chỉ vì không muốn tiếp tục. Phán quyết cũng không cần bên thua ký xác nhận mới trở thành ràng buộc.

Trọng tài thường cho phép các bên có mức độ tự chủ về quy trình cao hơn Tòa án. Khả năng lựa chọn người phân xử có chuyên môn phù hợp cũng là một đặc điểm đáng chú ý. Phiên họp giải quyết tranh chấp không công khai, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Tuy nhiên, không nên từ đó suy ra rằng mọi thông tin liên quan đến một vụ trọng tài đều được bảo mật tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh; nghĩa vụ bảo mật còn phụ thuộc vào pháp luật, quy tắc áp dụng, thỏa thuận và chủ thể liên quan. Văn bản hợp nhất Luật Trọng tài thương mại – Điều 4

Trọng tài không phải một thủ tục thương lượng được nâng cấp. Đây là một cơ chế phân xử. Trong quá trình đó, các bên vẫn có thể thương lượng hoặc hòa giải; nhưng nếu không đạt thỏa thuận, Hội đồng Trọng tài có nhiệm vụ đưa ra phán quyết.

Tòa án: Thẩm quyền đến từ pháp luật và quyết định được ban hành nhân danh quyền lực nhà nước

Tòa án cũng là một cơ chế phân xử, nhưng nền tảng quyền lực khác trọng tài.

Quyền của Hội đồng Trọng tài đối với một tranh chấp cụ thể bắt đầu từ thỏa thuận trọng tài được pháp luật công nhận. Thẩm quyền của Tòa án được xác lập bởi pháp luật về tổ chức và tố tụng: pháp luật xác định loại việc thuộc thẩm quyền, cấp Tòa án, thẩm quyền theo lãnh thổ và trình tự giải quyết.

Vì vậy, khi không có thỏa thuận trọng tài ràng buộc và tranh chấp thuộc thẩm quyền của Tòa án, một bên có thể khởi kiện theo quy định mà không cần bên kia đồng ý cùng chọn Tòa án sau khi tranh chấp phát sinh. Bị đơn không thể vô hiệu hóa thẩm quyền chỉ bằng cách từ chối tham gia.

Quá trình tại Tòa án được vận hành theo các thủ tục luật định. Các bên không có cùng mức độ tự do thiết kế quy trình hoặc lựa chọn người xét xử như trong trọng tài. Đổi lại, Tòa án là một bộ phận của hệ thống tư pháp nhà nước, có thẩm quyền và cơ chế tố tụng do pháp luật xác lập.

Kết quả có thể là bản án hoặc quyết định của Tòa án. Tùy loại quyết định và giai đoạn tố tụng, pháp luật quy định các cơ chế kháng cáo, kháng nghị hoặc xem xét khác. Đây là khác biệt với nguyên tắc phán quyết trọng tài là chung thẩm: phán quyết trọng tài không được kháng cáo như một bản án sơ thẩm, dù vẫn có thể bị yêu cầu hủy trên những căn cứ giới hạn do luật quy định.

Hoạt động xét xử của Tòa án về nguyên tắc được tiến hành công khai, nhưng pháp luật có những trường hợp xét xử kín. Vì vậy, không nên mô tả Tòa án là “luôn công khai”, cũng như không nên mô tả trọng tài là “luôn bí mật tuyệt đối”. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 – Điều 15

Tòa án và trọng tài cũng không phải hai hệ thống hoàn toàn không gặp nhau. Tòa án có những vai trò hỗ trợ và giám sát nhất định đối với trọng tài. Tuy nhiên, nội dung đó cần được xem riêng để tránh nhầm vai trò hỗ trợ với việc xét xử lại toàn bộ vụ tranh chấp; đây sẽ là trọng tâm của Bài 5.

Nhìn bốn phương thức trên cùng một bản đồ

Bảng này cho thấy sự khác biệt về cấu trúc, nhưng không nên được dùng như một công thức máy móc. Chẳng hạn, “linh hoạt” không tự động có nghĩa nhanh hơn; “chung thẩm” không tự động có nghĩa ít rủi ro hơn; và “không công khai” không tự động bảo đảm mọi thông tin sẽ không bao giờ xuất hiện bên ngoài quá trình.

Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào điều khoản, năng lực của người tham gia, mức độ phức tạp của tranh chấp, chiến lược của các bên và cách quá trình được quản lý.

Bốn phương thức không nhất thiết loại trừ nhau

Doanh nghiệp thường hỏi: “Nên thương lượng, hòa giải, trọng tài hay Tòa án?” Cách đặt câu hỏi này hữu ích khi cần xác định cơ chế phân xử cuối cùng, nhưng chưa phản ánh hết cách tranh chấp được xử lý trong thực tế.

Một tranh chấp có thể đi qua nhiều giai đoạn:

1. bộ phận dự án thương lượng để xử lý vấn đề vận hành;
2. lãnh đạo hai bên tiếp tục thương lượng ở cấp cao hơn;
3. các bên mời hòa giải viên khi trao đổi trực tiếp bế tắc;
4. nếu không đạt thỏa thuận, một bên khởi động trọng tài hoặc Tòa án có thẩm quyền;
5. trong khi quá trình phân xử đang diễn ra, các bên vẫn có thể tiếp tục đàm phán và dàn xếp.

Luật Trọng tài thương mại cũng cho phép Hội đồng Trọng tài tiến hành hòa giải theo yêu cầu của các bên. Khi các bên thỏa thuận được với nhau, Hội đồng có thể ra quyết định công nhận sự thỏa thuận; quyết định này có giá trị như phán quyết trọng tài. Luật Trọng tài thương mại – Điều 58

Như vậy, việc đã bắt đầu trọng tài không đóng cánh cửa thương lượng hoặc hòa giải. Ngược lại, sự tồn tại của một tiến trình phân xử có thời hạn rõ ràng đôi khi tạo động lực để các bên đánh giá thực tế hơn về phương án dàn xếp.

Tuy nhiên, khi hợp đồng thiết kế một chuỗi bắt buộc như “thương lượng → hòa giải → trọng tài”, câu chữ phải đủ rõ. Doanh nghiệp cần biết mỗi giai đoạn bắt đầu và kết thúc khi nào, ai phải tham gia, thời hạn bao lâu và điều gì xảy ra nếu một bên không hợp tác. Một điều khoản nhiều tầng được viết mơ hồ có thể tạo thêm tranh luận về thủ tục thay vì giúp giải quyết tranh chấp.

Không có phương thức tốt nhất cho mọi tranh chấp

Trọng tài không tốt hơn Tòa án chỉ vì riêng tư hơn trong một số khía cạnh. Hòa giải không tốt hơn trọng tài chỉ vì ít đối đầu hơn. Thương lượng không phải lúc nào cũng rẻ nhất nếu các cuộc họp kéo dài mà không có người đủ thẩm quyền quyết định. Tòa án cũng không mặc nhiên kém linh hoạt đến mức không phù hợp với tranh chấp kinh doanh.

Mỗi phương thức giải quyết một nhu cầu khác nhau.

Nếu các bên còn khả năng hợp tác và cần một giải pháp kinh doanh linh hoạt, thương lượng hoặc hòa giải có thể tạo ra giá trị mà một phán quyết khó tạo ra.

Nếu tranh chấp đã bế tắc và doanh nghiệp cần một quyết định ràng buộc, phải chuyển sang tư duy phân xử: trọng tài hay Tòa án có thẩm quyền.

Nếu chuyên môn của người phân xử, ngôn ngữ, địa điểm, khả năng lựa chọn quy trình và tính chất xuyên biên giới là những yếu tố trọng yếu, trọng tài có thể đáng cân nhắc — nhưng cần một thỏa thuận trọng tài phù hợp và phải tính đến chi phí, tổ chức thủ tục cũng như khả năng thi hành.

Nếu không có thỏa thuận trọng tài, cần sử dụng quyền lực tư pháp của Nhà nước, cần giải quyết vấn đề mà pháp luật không cho phép trọng tài xử lý, hoặc những đặc điểm của hệ thống Tòa án phù hợp hơn với vụ việc, Tòa án có thể là con đường cần thiết.

Lựa chọn đúng không bắt đầu từ khẩu hiệu “phương thức nào nhanh hơn” mà từ việc hiểu tranh chấp cần điều gì để thực sự kết thúc.

Năm câu hỏi doanh nghiệp nên đặt ra

Trước khi chọn hoặc phối hợp các phương thức, doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng năm câu hỏi.

1. Chúng ta còn khả năng cùng tạo ra giải pháp không?

Nếu có, cần bảo vệ không gian cho thương lượng hoặc hòa giải. Nếu không, việc kéo dài một quá trình dựa trên đồng thuận có thể chỉ làm tăng chi phí và rủi ro.

2. Doanh nghiệp cần một thỏa thuận hay cần một quyết định?

Thỏa thuận cho phép thiết kế giải pháp rộng và linh hoạt. Quyết định phân xử giúp vượt qua bế tắc. Nhầm lẫn hai nhu cầu này thường dẫn đến chọn sai quy trình.

3. Ai cần kiểm soát kết quả và ai có thể quyết định?

Trong cơ chế đồng thuận, người tham dự phải có thẩm quyền thực sự để chấp nhận phương án. Trong cơ chế phân xử, doanh nghiệp cần chuẩn bị để một chủ thể bên ngoài đưa ra kết quả có thể không đúng với kỳ vọng của mình.

4. Kết quả sẽ được thực hiện như thế nào nếu bên kia không tự nguyện?

Một phương án thương mại hấp dẫn nhưng không được ghi nhận đúng cách có thể tạo ra tranh chấp mới. Với trọng tài hoặc Tòa án, doanh nghiệp cũng cần đánh giá tài sản, địa điểm thi hành và những thủ tục có thể phát sinh, không chỉ khả năng thắng về nội dung.

5. Hợp đồng hiện tại cho phép và yêu cầu điều gì?

Điều khoản giải quyết tranh chấp có thể yêu cầu thương lượng trong một thời hạn, hòa giải trước khi phân xử, hoặc chọn trọng tài. Doanh nghiệp cần đọc cơ chế này trước khi gửi thư, nộp đơn hoặc cam kết một lộ trình khác. Một bước đi sớm nhưng không phù hợp có thể ảnh hưởng đến thời gian, chi phí và vị thế thủ tục.

Chọn phương thức là chọn cách phân bổ quyền quyết định

Sự khác biệt cốt lõi giữa bốn phương thức có thể tóm lại như sau:

Trong thương lượng, các bên tự đối thoại và tự quyết định. Trong hòa giải, một người trung lập hỗ trợ nhưng các bên vẫn quyết định. Trong trọng tài, các bên lựa chọn cơ chế và trao quyền phân xử cho Hội đồng Trọng tài. Tại Tòa án, quyền phân xử được xác lập và thực hiện theo pháp luật của Nhà nước.

Hiểu được cách quyền quyết định được phân bổ giúp doanh nghiệp tránh hai ngộ nhận đối lập: kỳ vọng một cơ chế đồng thuận sẽ tự tạo ra kết quả bắt buộc, hoặc bước vào một cơ chế phân xử mà vẫn nghĩ mình có thể từ chối kết quả nếu không hài lòng.

Nhưng còn một câu hỏi cần giải quyết. Nếu trọng tài là cơ chế mà các bên lựa chọn thay cho Tòa án, Tòa án có hoàn toàn đứng ngoài quá trình hay không?

Câu trả lời là không. Tòa án có thể hỗ trợ và giám sát trọng tài ở những điểm nhất định mà không biến trọng tài thành một cấp xét xử thuộc Tòa án.

Bài tiếp theo: Chọn trọng tài có đồng nghĩa loại bỏ hoàn toàn Tòa án?

Bài trước đó: Quyền giải quyết tranh chấp của Hội đồng Trọng tài đến từ đâu?

Nguồn tham khảo chính

• Văn bản hợp nhất số 60/VBHN-VPQH năm 2025 – Luật Trọng tài thương mại
• Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12
• Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại
• Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13

Lưu ý: Bài viết cung cấp kiến thức nền tảng, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Việc lựa chọn phương thức và đánh giá hiệu lực, thủ tục hoặc khả năng thi hành cần căn cứ vào hợp đồng, tình tiết tranh chấp và pháp luật áp dụng tại thời điểm xử lý.