EN
Trong cách hình dung quen thuộc, trọng tài thương mại thường xuất hiện ở cuối vòng đời của một giao dịch: khi hợp đồng đã đổ vỡ, tranh chấp đã phát sinh và các bên cần một cơ chế để phân xử bất đồng.
Cách nhìn này không sai, nhưng ngày càng trở nên chưa đầy đủ.
Tố tụng trọng tài bắt đầu theo thời điểm được xác định bởi pháp luật hoặc quy tắc áp dụng. Nhưng nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng của một vụ việc đã hình thành từ trước đó: từ cách doanh nghiệp xây dựng điều khoản giải quyết tranh chấp, quản trị hợp đồng và lưu giữ chứng cứ, năng lực của đội ngũ pháp chế, sự chuẩn bị của luật sư, cho đến những chuẩn mực nghề nghiệp mà trọng tài viên và tổ chức trọng tài theo đuổi.
Một vụ việc trọng tài cũng không tồn tại biệt lập. Chất lượng của quá trình giải quyết tranh chấp chịu tác động từ nhiều chủ thể: doanh nghiệp, luật sư, trọng tài viên, tổ chức trọng tài, Tòa án, cơ sở đào tạo, giới nghiên cứu, chuyên gia ngành và ngày càng rõ hơn là các nhà cung cấp công nghệ.
Vì vậy, trọng tài thương mại không nên được nhìn như một cơ chế tồn tại riêng lẻ. Xung quanh quá trình giải quyết tranh chấp là một hệ sinh thái, nơi pháp luật, thực tiễn kinh doanh, công nghệ, tri thức chuyên môn và niềm tin cùng tác động đến chất lượng và sự phát triển của trọng tài.
Tranh chấp đang thay đổi cùng với cách doanh nghiệp vận hành
Doanh nghiệp ngày nay hoạt động trong một môi trường rất khác so với chỉ một thập niên trước. Giao dịch được thực hiện xuyên biên giới, hợp đồng được giao kết điện tử, dữ liệu được lưu trữ trên nền tảng đám mây và thanh toán có thể đi qua nhiều hệ thống trung gian.
Chuỗi cung ứng không còn chỉ là dòng dịch chuyển của hàng hóa. Đi cùng với nó là dữ liệu, quyền truy cập, phần mềm, thuật toán, tài sản số và các nghĩa vụ tuân thủ. Trí tuệ nhân tạo cũng đang được sử dụng ngày càng nhiều trong phân tích, dự báo và vận hành doanh nghiệp.
Khi cách doanh nghiệp vận hành thay đổi, những vấn đề đặt ra trong tranh chấp cũng thay đổi theo. Một bất đồng có thể đồng thời liên quan đến dữ liệu, quyết định tự động, an ninh hệ thống, phân bổ rủi ro công nghệ, chứng cứ điện tử và thẩm quyền của người giao kết.
Ngay cả những tranh chấp trong các ngành truyền thống như xây dựng, bảo hiểm, năng lượng hoặc thương mại hàng hóa cũng ngày càng chứa nhiều lớp dữ liệu, kỹ thuật và yếu tố xuyên biên giới.
Nếu tranh chấp đang thay đổi, cách chúng ta chuẩn bị và tổ chức việc giải quyết tranh chấp cũng cần thích ứng.
Trọng tài không chỉ là phiên họp giải quyết tranh chấp
Năng lực của một hệ sinh thái trọng tài được hình thành từ trước khi có tranh chấp.
Ở giai đoạn giao kết, doanh nghiệp cần hiểu ý nghĩa của điều khoản trọng tài và những lựa chọn mà điều khoản ấy đặt ra. Khi tranh chấp xuất hiện, doanh nghiệp phải cân nhắc luật sư, trọng tài viên, chứng cứ, chi phí, thời gian và cách tổ chức nguồn lực để theo đuổi hoặc bảo vệ yêu cầu của mình.
Trong quá trình tố tụng, cách vụ việc được quản trị, năng lực và sự độc lập, vô tư của Hội đồng Trọng tài, sự chuyên nghiệp của luật sư và hành vi tố tụng của các bên đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của quá trình giải quyết tranh chấp.
Sau khi có phán quyết, giá trị thực tế của kết quả còn liên quan đến việc bên có nghĩa vụ có tự nguyện thi hành hay không và, khi cần thiết, khả năng sử dụng các cơ chế pháp lý để yêu cầu công nhận hoặc thi hành theo quy định áp dụng.
Phiên họp giải quyết tranh chấp vì thế chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của một quá trình rộng hơn. Phía sau nó là sự chuẩn bị, tri thức, năng lực, thông tin, chuẩn mực nghề nghiệp và chất lượng của các thiết chế tham gia.
Quyền lựa chọn chỉ có ý nghĩa khi đi cùng năng lực lựa chọn
Một trong những nền tảng của trọng tài là quyền tự định đoạt của các bên. Trong phạm vi pháp luật và cơ chế trọng tài áp dụng cho phép, các bên có thể tham gia lựa chọn tổ chức trọng tài, quy tắc, nơi trọng tài, ngôn ngữ, luật áp dụng và trọng tài viên.
Nhưng có quyền lựa chọn chưa đồng nghĩa với việc có đủ thông tin và năng lực để thực hiện quyền đó một cách thực chất.
Doanh nghiệp khó có thể đưa ra lựa chọn phù hợp nếu điều khoản trọng tài chỉ được xem là phần cuối của hợp đồng và được sao chép theo thói quen. Việc lựa chọn trọng tài viên cũng khó thực hiện tốt nếu thông tin đáng tin cậy về chuyên môn, kinh nghiệm, tính độc lập và khả năng dành thời gian còn hạn chế.
Quyền lựa chọn chỉ thực sự có giá trị khi các bên hiểu những phương án mình đang có và hệ quả của quyết định được đưa ra.
Đây không chỉ là vấn đề của doanh nghiệp. Tổ chức trọng tài, người hành nghề, cơ sở đào tạo và các chủ thể khác trong hệ sinh thái đều có thể góp phần tạo ra những điều kiện tốt hơn để các bên thực hiện quyền lựa chọn của mình. Một hệ sinh thái trưởng thành không lựa chọn thay cho các bên; nó giúp các bên có thêm thông tin, hiểu biết và năng lực để tự lựa chọn.
Công nghệ đang đi vào cấu trúc của quá trình trọng tài
Công nghệ từng được nhìn chủ yếu như một công cụ hỗ trợ: gửi tài liệu nhanh hơn, tổ chức phiên họp trực tuyến hoặc quản lý hồ sơ thuận tiện hơn. Vai trò của công nghệ hiện nay đã rộng hơn.
Công nghệ tham gia ngay từ quá trình hình thành và thực hiện giao dịch: xác định danh tính, ghi nhận hành vi chấp thuận, quản lý phiên bản hợp đồng và tạo ra những dữ liệu sau này có thể trở thành nguồn thông tin quan trọng khi tranh chấp phát sinh.
Trong tố tụng, công nghệ có thể hỗ trợ thu thập, tìm kiếm, rà soát và trình bày khối lượng lớn tài liệu. Đồng thời, việc sử dụng công nghệ cũng đặt ra những vấn đề về bảo mật, bảo vệ dữ liệu, xác thực chứng cứ và khả năng để các bên biết, kiểm tra và trình bày ý kiến đối với thông tin được sử dụng trong quá trình tố tụng.
Trí tuệ nhân tạo mở ra khả năng hỗ trợ nghiên cứu, phân loại tài liệu, xử lý thông tin và quản trị vụ việc. Nhưng việc sử dụng AI cũng đặt ra những câu hỏi về độ tin cậy, bí mật thông tin, thiên kiến, trách nhiệm nghề nghiệp và khả năng kiểm chứng kết quả do công cụ tạo ra.
Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình phân tích và ra quyết định, nhưng trách nhiệm phán đoán và quyết định của trọng tài viên không thể được chuyển giao cho công cụ.
Chuyển đổi số vì vậy không đơn thuần là đưa một quy trình cũ lên môi trường trực tuyến. Khi công nghệ trở thành một phần của quá trình tố tụng, cách bảo vệ dữ liệu, kiểm tra chứng cứ, quản trị hồ sơ và bảo đảm quyền tố tụng của các bên cũng cần được xem xét tương ứng.
Công nghệ có thể giúp quá trình trọng tài hiệu quả và dễ tiếp cận hơn. Nhưng việc sử dụng công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi không làm suy giảm tính công bằng, bảo mật, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm của những người tham gia.
Chuẩn mực quốc tế cần được chuyển hóa thành năng lực thực tiễn
Trọng tài thương mại ngày càng vận hành trong một môi trường có tính quốc tế cao. Ngay cả một tranh chấp giữa hai doanh nghiệp Việt Nam cũng có thể liên quan đến chuỗi cung ứng, nhà đầu tư, tài sản, chứng cứ hoặc nơi thi hành ở nước ngoài.
Sự phát triển của trọng tài tại Việt Nam vì vậy không thể tách rời những thực hành và chuẩn mực được hình thành trong cộng đồng trọng tài quốc tế. Nhưng hội nhập không đồng nghĩa với việc sao chép một mô hình từ thị trường khác.
Điều cần thiết hơn là chuyển hóa những giá trị nền tảng như độc lập, vô tư, công bằng tố tụng, hiệu quả, bảo mật và quyền tự định đoạt thành năng lực thực tiễn phù hợp với môi trường pháp lý và kinh doanh của Việt Nam.
Điều đó được hình thành qua đào tạo, thực hành nghề nghiệp, đối thoại chuyên môn, tổng kết kinh nghiệm, sự phát triển của đội ngũ trọng tài viên và khả năng sử dụng trọng tài của cộng đồng doanh nghiệp.
Đối với Việt Nam, sự trưởng thành của trọng tài cũng gắn với việc hình thành một văn hóa trọng tài trong thực tiễn: các bên hiểu và tôn trọng thỏa thuận mình đã lựa chọn; luật sư tham gia tố tụng chuyên nghiệp và có trách nhiệm; trọng tài viên giữ vững sự độc lập, vô tư và chuẩn mực nghề nghiệp; tổ chức trọng tài quản trị vụ việc nhất quán; và Tòa án thực hiện vai trò hỗ trợ, giám sát trong phạm vi pháp luật quy định.
Chuẩn mực chỉ thực sự có ý nghĩa khi được hiểu và thể hiện trong thực hành hằng ngày.
Vai trò của tổ chức trọng tài cũng đang thay đổi
Chức năng cốt lõi của một tổ chức trọng tài là tiếp nhận và quản trị vụ việc theo quy tắc đã công bố, đồng thời bảo đảm các chức năng thuộc về tổ chức được thực hiện nhất quán, chuyên nghiệp và trong giới hạn thẩm quyền của mình.
Chức năng đó không thay đổi. Nhưng môi trường mà tổ chức trọng tài đang hoạt động thì có.
Tổ chức trọng tài có thể góp phần nâng cao hiểu biết trước khi tranh chấp phát sinh; tạo không gian đối thoại giữa doanh nghiệp, luật sư, trọng tài viên và giới nghiên cứu; phát triển nguồn thông tin đáng tin cậy; củng cố chuẩn mực nghề nghiệp; hỗ trợ đào tạo; và nhận diện những thay đổi đang tác động đến thực tiễn giải quyết tranh chấp.
Những hoạt động này không có nghĩa tổ chức trọng tài tư vấn cho một bên hoặc can thiệp vào quyền quyết định của Hội đồng Trọng tài. Ngược lại, một tổ chức trọng tài đáng tin cậy cần giữ rõ ranh giới giữa vai trò quản trị của thiết chế và chức năng phân xử độc lập của Hội đồng Trọng tài.
Khi ranh giới đó được tôn trọng, việc mở rộng hoạt động tri thức, đào tạo và đối thoại có thể bổ trợ cho chức năng giải quyết tranh chấp mà không làm thay đổi bản chất của chức năng này.
Một hệ sinh thái không thể phát triển nếu các thành phần đứng riêng lẻ
Doanh nghiệp hiểu hoạt động kinh doanh và rủi ro của mình. Luật sư giúp chuyển hóa những vấn đề đó thành cấu trúc hợp đồng, lựa chọn pháp lý và chiến lược tranh chấp. Trọng tài viên chịu trách nhiệm về việc thực hiện chức năng phân xử một cách độc lập, vô tư và công bằng. Tổ chức trọng tài quản trị vụ việc trong phạm vi chức năng của mình. Tòa án hỗ trợ và giám sát theo pháp luật. Giới nghiên cứu và đào tạo đóng góp tri thức, phản biện và nguồn nhân lực cho tương lai.
Không một chủ thể nào có thể tự mình quyết định chất lượng của toàn bộ môi trường trọng tài.
Những khoảng trống thường xuất hiện ở điểm giao nhau: doanh nghiệp chưa hiểu đầy đủ hệ quả của điều khoản trọng tài; thông tin phục vụ lựa chọn còn hạn chế; đào tạo chưa gắn đủ với thực tiễn; công nghệ được triển khai mà chưa đánh giá đầy đủ hệ quả pháp lý; hoặc các nhóm chuyên môn ít có cơ hội trao đổi với nhau.
Một hệ sinh thái có giá trị khi những chủ thể khác nhau có thể chia sẻ tri thức, hiểu rõ vai trò của nhau và cùng cải thiện chất lượng thực hành. Khi các thành phần phát triển tách rời, khoảng cách giữa tri thức, thực tiễn và thiết chế sẽ khó được thu hẹp.
Thay đổi không có nghĩa là chạy theo mọi điều mới
Nhìn nhận trọng tài trong một hệ sinh thái đang thay đổi không có nghĩa phải thay thế mọi thực hành cũ hoặc áp dụng mọi công nghệ mới.
Câu hỏi cần đặt ra không phải điều gì mới nhất, mà là sự thay đổi đó có giúp quá trình giải quyết tranh chấp công bằng hơn, hiệu quả hơn, đáng tin cậy hơn và phù hợp hơn với nhu cầu chính đáng của các bên hay không.
Những giá trị nền tảng vẫn cần được bảo vệ: sự độc lập và vô tư của người phân xử; sự bình đẳng giữa các bên; quyền được trình bày ý kiến; bảo mật; tính toàn vẹn và khả năng kiểm chứng của chứng cứ; cùng khả năng thi hành của phán quyết.
Hiệu quả tố tụng cũng không nên được theo đuổi bằng cách làm suy giảm những bảo đảm cơ bản này.
Một hệ sinh thái trưởng thành không từ chối thay đổi, nhưng cũng không tiếp nhận thay đổi chỉ vì đó là điều mới. Những thay đổi cần được đánh giá trên cơ sở nguyên tắc, kinh nghiệm và giá trị thực tế mà chúng mang lại cho người sử dụng trọng tài.
Từ một cơ chế giải quyết tranh chấp đến một hạ tầng của niềm tin
Trọng tài tồn tại trên nền tảng của niềm tin: niềm tin rằng thỏa thuận của các bên được tôn trọng; người phân xử độc lập và vô tư; các bên được đối xử công bằng và có cơ hội trình bày vụ việc của mình; thông tin được bảo vệ phù hợp; và phán quyết được hình thành trên cơ sở lập luận , chứng cứ và có giá trị chung thẩm.
Niềm tin ấy được tích lũy qua cách mỗi vụ việc được quản trị, cách mỗi quyết định được đưa ra và trải nghiệm thực tế của những người sử dụng trọng tài.
Đối với VTA, thực hiện tốt chức năng tổ chức và điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp là nền tảng. Trên cơ sở đó, VTA mong muốn góp phần nâng cao hiểu biết, năng lực và chuẩn mực nghề nghiệp, đồng thời tạo thêm những kết nối cần thiết để cộng đồng ngày càng hiểu và sử dụng trọng tài tốt hơn.
Trọng tài thương mại đang thay đổi vì doanh nghiệp và nền kinh tế đang thay đổi.
Đã đến lúc không chỉ hỏi trọng tài có thể giải quyết một tranh chấp như thế nào.
Câu hỏi rộng hơn là: chúng ta cần cùng nhau xây dựng một hệ sinh thái như thế nào để trọng tài tiếp tục là một lựa chọn đáng tin cậy trong một thế giới kinh doanh đang không ngừng thay đổi?
Điều khoản trọng tài mẫu (Model Arbitration Clause) của VTA: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”. “Any dispute arising out of or in relation with this contract shall be resolved by arbitration at the Vietnam Traders Arbitration Centre (VTA) in accordance with its Rules of Arbitration”.
Trung tâm Trọng tài Thương nhân Việt Nam (VTA) là cơ quan tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài quy chế, với thẩm quyền giải quyết các tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) tranh chấp giữa các bên mà pháp luật quy định giải quyết bằng Trọng tài.